Adhyaya 18
भीष्मपर्व — अध्याय 18: सेनानिनादः, ध्वज-दीप्तिः, भीष्मरक्षण-व्यवस्था च (Battle Muster: Soundscape, Banners, and the Protection of Bhīṣma)
Upa-parva: Senā-nirdeśa (Army Deployment and Muster) — Bhīṣma-parva
Sañjaya reports to Dhṛtarāṣṭra the immediate sensory and logistical signs of the two armies converging. A thunderous, heart-shaking roar arises from conches, drums, elephant-trumpeting, chariot-wheel resonance, horses neighing, and warriors’ shouts, filling sky and directions and making the earth seem to split. Both forces tremble at mutual contact, while the battlefield becomes visually saturated with gold-ornamented elephants and chariots likened to lightning-bearing clouds. Diverse banners of the Kaurava host blaze like fire; bright standards appear across both sides, compared to celestial emblems. Warriors in golden armor shine like burning planets; archers and standard-bearers advance to the front with uplifted weapons. The chapter then specifies Bhīṣma’s rear-guard protectors—named Kaurava princes—and enumerates supporting allied contingents and regions. Large unit counts are provided: tens of thousands of chariots, a substantial elephant corps, extensive protective troops (wheel-guards and foot-guards), and massed infantry with bows, shields, swords, spears, and prāsas. The report culminates in the quantified presence of the Kaurava host (ten plus one akṣauhiṇīs), visually compared to the Gaṅgā between the Gaṅgā-Yamunā confluence imagery, emphasizing scale and density rather than individual combat outcomes.
Chapter Arc: सत्रहवें अध्याय की समाप्ति के तुरंत बाद कुरुक्षेत्र का क्षितिज शंख-नाद और दुन्दुभियों के घोष से फट पड़ता है—मानो धरती स्वयं युद्ध के भार से कराह उठी हो। → हाथियों की गर्जना, रथ-चक्रों की घरघराहट, घोड़ों की हिनहिनाहट और योद्धाओं की गर्जना एक क्षण में आकाश और भूमि को शब्द से भर देती है। स्वर्णिम कवचधारी वीर अग्नि-सूर्य की प्रभा जैसे चमकते हैं; विविध जनपदों और राजाओं की टुकड़ियाँ क्रमशः मोर्चे पर जमती जाती हैं। → दृश्य का शिखर तब आता है जब धृतराष्ट्र के पुत्र की ‘ग्यारह अक्षौहिणी’ सेना एक साथ दृष्टिगोचर होती है—गंगा-यमुना के संगम-सा घना, एकीकृत और भयावह महासागर-रूप। → अध्याय युद्ध-प्रवेश की अंतिम तैयारी पर ठहरता है: पैदल, रथ, गज, अश्व—सब अपने-अपने स्थान पर; भीष्म के पीछे-रक्षक रूप में धृतराष्ट्र-पुत्रों की उपस्थिति और विशाल रथ-समूह का विन्यास स्पष्ट हो जाता है। → यह विराट सैन्य-समुद्र अब किस प्रथम आघात से टूटेगा—और किसके शंख-नाद पर रक्त की पहली धारा बहेगी?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत श्रीमद्भगवद््गीतापर्वमें सैन्यवर्णणनविषयक सत्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १७ ॥। ऑपनआक्रात बछ। अ-काज जा अष्टादशो< ध्याय: कौरवसेनाका कोलाहल तथा भीष्मके रक्षकोंका वर्णन संजय उवाच ततो मुहूर्तात् तुमुलः शब्दो हृदयकम्पन: । अश्रूयत महाराज योधानां प्रयुयुत्मताम्
သဉ္ဇယက ပြောသည်— မဟာရာဇာတော်၊ ခဏအကြာတွင် စစ်ကိုလိုလားသော သူရဲကောင်းများထံမှ ကြောက်မက်ဖွယ် ကလော်ဟလသံကြီး ပေါ်ထွက်လာ၍ နှလုံးကိုတုန်လှုပ်စေ၏။ ဤကဗျာသည် လာမည့်ပဋိပက္ခ၏ သာသနာတရားဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကို ဖွင့်ဟပြသည်—အပြင်ပန်း စစ်သွေးစစ်မာန်၏ အော်ဟစ်သံနှင့် အတွင်းစိတ်တုန်လှုပ်မှုတို့ ဆန့်ကျင်ကာ လက်နက်မထိခိုက်မီကတည်းက စစ်၏ဓမ္မအလေးချိန်ကို ညွှန်ပြနေ၏။
Verse 2
शड्खदुन्दुभिघोषैश्न वारणानां च बूंहितै: । नेमिघोषै रथानां च दीर्यतीव वसुंधरा,शंख और दुन्दुभियोंके घोष; गजराजोंकी गर्जना तथा रथोंके पहियोंकी घरघराहटसे सारी पृथ्वी विदीर्ण-सी हो रही थी
သဉ္ဇယက ပြောသည်— ခေါင်းခွံသံ (သင်္ခ) နှင့် ဒုန္ဒုဘီသံတို့၏ အော်မြည်သံ၊ မဟာဆင်တို့၏ ဟိန်းဟောက်သံ၊ ရထားဘီးတို့၏ ကြိတ်ညှစ်မြည်သံတို့ကြောင့် မြေကြီးတစ်ပြင်လုံးပင် ခွဲကွဲသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ ဤကဗျာသည် လာမည့်စစ်၏ သာသနာတရားဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကို ပိုမိုမြှင့်တင်သည်—မင်းရေးတာဝန်နှင့် စစ်ရေးစည်းကမ်း၏ တူရိယာများသည် မိုးကြိုးသံကဲ့သို့ သံတုန်လှုပ်မှုဖြစ်လာကာ စုပေါင်းဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလည်း ပြသသလို ဓမ္မစစ်၏ လူ့အသက်ကုန်ကျစရိတ်ကြီးမားမှုကိုလည်း သတိပေး၏။
Verse 3
हयानां ह्रेषमाणानां योधानां चैव गर्जताम् | क्षणेनैव नभो भूमि: शब्देनापूरितं तदा,घोड़ोंके हींसने और योद्धाओंके गर्जनेके शब्दोंसे एक ही क्षणमें वहाँकी पृथ्वी और आकाशका सारा प्रदेश गूँज उठा
သဉ္ဇယက ပြောသည်— မြင်းတို့၏ ဟိန်းမြည်သံနှင့် သူရဲကောင်းများ၏ အော်ဟစ်ဟိန်းဟောက်သံတို့ကြောင့် ခဏတစ်ချက်အတွင်း ထိုနေရာ၏ မြေပြင်နှင့် ကောင်းကင်အနှံ့ သံဖြင့် ပြည့်နှက်သွား၏။ ဤကဗျာသည် စစ်၏ မရပ်မနား လှိုင်းလုံးအင်အားကို ထင်ဟပ်စေသည်—လူအများ၏ ဆန္ဒနှင့် စစ်သွေးစစ်မာန်သည် ကမ္ဘာကို သံလွှမ်းမိုးစေနိုင်ကြောင်း ပြသကာ မကြာမီဖြစ်ပွားမည့် ပဋိပက္ခ၏ သာသနာတရားဆိုင်ရာ အလေးချိန်ကို ကြိုတင်ညွှန်ပြနေ၏။
Verse 4
पुत्राणां तव दुर्धर्ष पाण्डवानां तथैव च । समकम्पन्त सैन्यानि परस्परसमागमे,दुर्धष नरेश! आपके पुत्रों और पाण्डवोंकी सेनाएँ एक-दूसरीके निकट आनेपर काँप उठीं
သဉ္ဇယက ပြော၏— “မအနိုင်ယူနိုင်သော မင်းကြီးရေ၊ သင်၏ သားတော်တို့၏ တပ်နှင့် ပाण्डဝတို့၏ တပ်တို့ အချင်းချင်း နီးကပ်လာသောအခါ၊ တပ်အစုအဝေးတို့သည် အပြန်အလှန် တွေ့ဆုံမှုကြောင့် တုန်လှုပ်သွားကြ၏။”
Verse 5
तत्र नागा रथाश्वैव जाम्बूनदविभूषिता: । भ्राजमाना व्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युत:,उस रणक्षेत्रमें स्वर्णभूषित रथ और हाथी बिजलियोंसे युक्त मेघोंके समान सुशोभित दिखायी देते थे
ထိုစစ်မြေပြင်၌ ဂျာမ္ဘူနဒ ရွှေဖြင့် အလှဆင်ထားသော ဆင်များနှင့် ရထားများသည် တောက်ပလင်းလက်၍ မိုးတိမ်များက မိုးလျှပ်တောက်ပသကဲ့သို့ မြင်ရ၏။
Verse 6
ध्वजा बहुविधाकारास्तावकानां नराधिप । काज्चनाड्दिनो रेजुज्वलिता इव पावका:,नरेश्वरर! आपकी सेनाके नाना प्रकारके ध्वज और सोनेके अंगद (बाजूबन्द) पहने हुए सैनिक प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे
သဉ္ဇယက ပြော၏— “မင်းကြီးရေ၊ သင်၏တပ်၏ အမျိုးမျိုးသော အလံတော်များသည် တောက်ပလင်းလက်၍ ထင်ရှားကြ၏။ ရွှေလက်ကောက် (လက်မောင်းကွင်း) ဆင်ယင်ထားသော သင်၏ စစ်သည်တို့သည် မီးတောက်လောင်သကဲ့သို့ တောက်ပကြ၏။”
Verse 7
स्वेषां चैव परेषां च समदृश्यन्त भारत । महेन्द्रकेतव: शुभ्रा महेन्द्रसदनेष्विव,भारत! अपनी और शत्रुकी सेनाके चमकीले ध्वज इन्द्रभवनमें फहरानेवाले देवेन्द्रके ध्वजोंके समान दिखायी देते थे
အို ဘာရတရေ၊ ကျွန်ုပ်တို့၏တပ်နှင့် ရန်သူ၏တပ်တို့၏ ဖြူစင်တောက်ပသော အလံတော်များသည် တူညီစွာ ထင်ရှား၍—အင်္ဒြာ၏ နတ်ဘုံအိမ်တော်၌ လှုပ်ရှားဖျားယောင်းနေသော အင်္ဒြာ၏ အလံတော်များကဲ့သို့ မြင်ရ၏။
Verse 8
काज्चनै: कवचैर्वीरा ज्वलनार्कसमप्रभै: । संनद्धा: समदृश्यन्त ज्वलनार्कसमप्रभा:,अग्नि और सूर्यके समान कान्तिमान् कांचनमय कवच धारण किये वीर सैनिक अग्नि और सूर्यके ही तुल्य प्रकाशित दीख रहे थे
သဉ္ဇယက ပြော၏— ရဲရင့်သော စစ်သည်တို့သည် မီးနှင့် နေရောင်ကဲ့သို့ တောက်ပသော ရွှေကာဝတ် (ကာဗျာ) များကို ဝတ်ဆင်၍ လက်နက်ကိရိယာ အပြည့်အစုံဖြင့် စည်းကမ်းတကျ တပ်ဆင်ထားကြပြီး—မီးလောင်တောက်ပမှုနှင့် နေရောင်ခြည်၏ တောက်ပမှုကဲ့သို့ ထင်ရှားလင်းလက်ကြ၏။
Verse 9
कुरुयोधवरा राजन् विचित्रायुधकार्मुका: । उद्यतैरायुधैश्ित्रैस्तलबद्धा: पताकिन:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—အရှင်မင်းကြီး၊ ကုရုတို့အနက် အထက်တန်းစစ်သူရဲကောင်းများသည် အံ့ဖွယ်လက်နက်များနှင့် လေးများကို ကိုင်ဆောင်ကာ တောက်ပစွာ ရပ်တည်နေကြ၏။ လက်နက်မျိုးစုံကို အပေါ်သို့ မြှောက်ထားပြီး လက်များကို ကာကွယ်ရေးကြိုးများဖြင့် ချည်တုပ်ထားကာ အလံတော်များသည် မိုးကောင်းကင်ထက် မြင့်မြင့် လှိုင်းလှိုင်းလှုပ်လျက်—စစ်ပွဲမစခင် ကೌరవတပ်၏ မာန်မာနနှင့် မကောင်းသတိပေးသကဲ့သို့သော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 10
ऋषभाक्षा महेष्वासाश्वमूमुखगता बभु: | पृष्ठगोपास्तु भीष्मस्य पुत्रास्तव नराधिप । दुःशासनो दुर्विषहो दुर्मुखो दुःसहस्तथा
သဉ္ဇယက ပြောသည်—နွားကဲ့သို့ ကြီးမားသော မျက်လုံးရှိသည့် ထိုမဟာလေးသမားသူရဲကောင်းများသည် ရန်သူတပ်ရှေ့တန်းကို မျက်နှာမူကာ ရပ်တည်၍ တောက်ပလှပနေကြ၏။ အရှင်မင်းကြီး၊ ဘီရှ္မ၏ နောက်ဘက်ကို ကာကွယ်သူများမှာ မင်း၏သားများဖြစ်သော ဒုရှာသန၊ ဒုర్వိရှဟ၊ ဒုರ್ಮုခ၊ ဒုಃသဟ တို့နှင့်အတူ ဝိဝိံရှတိ၊ စိတ္ရစေန၊ မဟာရထီ ဝိကර්ဏ၊ သတ္တျဝရတ၊ ပုရုမိတ္ရ၊ ဇယ၊ ဘူရိශ්ရဝါ၊ ရှလ နှင့် သူတို့၏နောက်လိုက် ရထားစစ်သည် နှစ်သောင်း ဖြစ်ကြ၏။
Verse 11
विविंशतिक्षित्रसेनो विकर्णश्र महारथ: । सत्यव्रत: पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवा: शल:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—“ထို့ပြင် ဝိဝိံရှတိ၊ က္ଷိတြစေန၊ နှင့် မဟာရထီ ဝိကර්ဏ တို့လည်း ရှိ၏။ ထို့အတူ သတ္တျဝရတ၊ ပုရုမိတ္ရ၊ ဇယ၊ ဘူရိශ්ရဝါ၊ နှင့် ရှလ တို့လည်း ရှိ၏။”
Verse 12
अभीषाहा: शूरसेना: शिबयो5थ वसातय:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—အဘီရှာဟများ၊ ရှူရာစေနများ၊ ရှိဘိများ၊ ဝသာတိများ၏ သူရဲကောင်းများနှင့်အတူ ရှာလွဝများ၊ မတ်စျယများ၊ အမ္ဗဿဌများ၊ တြိဂရ္တများ၊ ကေကယများ၊ ဆော်ဝီရများ၊ ကိုင်တဝများ၊ ထို့ပြင် အရှေ့၊ အနောက်၊ မြောက်ဒေသတို့မှ စစ်သူရဲများ—ဤဒေသတော် ဆယ့်နှစ်ပြည်မှ သူရဲကောင်းအားလုံးသည် ကိုယ်ခန္ဓာကိုပင် ပူဇော်ရန် ဆုံးဖြတ်ကာ ရထားတပ်အစုအဝေးကြီးဖြင့် “အဘိုး” ဘီရှ္မကို ကာကွယ်နေကြ၏။
Verse 13
शाल्वा मत्स्यास्तथाम्बष्ठास्त्रैगर्ता: केकयास्तथा । सौवीरा: कैतवाः प्राच्या: प्रतीच्योदीच्यवासिन:
သဉ္ဇယက ပြောသည်—ရှာလွဝများ၊ မတ်စျယများ၊ အမ္ဗဿဌများ၊ တြိဂရ္တများ၊ ကေကယများ၊ ထို့အတူ ဆော်ဝီရများနှင့် ကိုင်တဝများ၊ ထို့ပြင် အရှေ့၊ အနောက်၊ မြောက်ဒေသတို့တွင် နေထိုင်သူ စစ်သူရဲများ—ဤအားလုံးသည် ကိုယ်ခန္ဓာ (အသက်) ကိုပင် စွန့်လွှတ်ရန် အသင့်ရပ်တည်ကာ ရထားတပ်အစုအဝေးကြီးဖြင့် “အဘိုး” ဘီရှ္မကို ကာကွယ်နေကြ၏။
Verse 14
द्वादशैते जनपदा: सर्वे शूरास्तनुत्यज: । महता रथवंशेन ते ररक्षु: पितामहम्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ဤပြည်နယ်တစ်ဆယ်နှစ်ခု—အဘီရှာဟ၊ ရှူရသေန၊ ရှိဗိ၊ ဝသာတိ၊ ရှာလွ၊ မတ်စျ၊ အမ္ဗဋ္ဌ၊ တြိဂရ္တ၊ ကေကယ၊ သော်ဝီရ၊ ကૈတဝ နှင့် အရှေ့၊ အနောက်၊ မြောက်ဒေသတို့မှ လူမျိုးများ—အားလုံးသည် ကိုယ်ခန္ဓာကိုပင် စွန့်လွှတ်ရန် အသင့်ရှိသော သူရဲကောင်းများဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။ သူတို့သည် ရထားတပ်ကြီးအစုအဝေးဖြင့် စည်းရုံးကာ ပိတామဟ ဘီရှ္မကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်လျက် ရပ်တည်နေကြ၏။»
Verse 15
अनीकं दशसाहस्र॑ कुझ्जराणां तरस्विनाम् | मागधो यत्र नृपतिस्तद् रथानीकमन्वयात्
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «အားကြီးသော ဆင်တပ် တစ်သောင်းပါဝင်သည့် စစ်တန်းတစ်ခု ရှိ၏။ မဂဓဘုရင် တည်နေရာရှိသည့် ရထားတပ်ခွဲသည် ထိုတန်းကို ထောက်ကူရန် ရှေ့သို့ တိုးလျက် လိုက်ပါလာ၏။»
Verse 16
दस हजार वेगवान् हाथियोंकी सेना साथ लेकर मगधराज उपर्युक्त रथसेनाके पीछे- पीछे चल रहे थे ।।
မဂဓဘုရင်သည် လျင်မြန်သော ဆင်တပ် တစ်သောင်းကို ခေါ်ဆောင်ကာ အထက်ဖော်ပြပါ ရထားတပ်၏ နောက်မှ နောက်လိုက်၍ ချီတက်နေ၏။ ထိုကြီးမားသော တပ်မတော်အတွင်း၌ ရထား၏ ဘီးများနှင့် ဆင်တို့၏ ခြေထောက်များကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သည့် စစ်သည် ခြောက်ဆယ်သန်း ရှိ၏။
Verse 17
पादाताश्षाग्रतो5गच्छन् धनुश्चर्मासिपाणय: । अनेकशतसाहस्रा नखरप्रासयोधिन:
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ရှေ့တန်းတွင် ခြေလျင်စစ်သည် အရေအတွက် ရာထောင်ချီ များစွာက လက်တွင် လေး၊ ဒိုင်းနှင့် ဓားကို ကိုင်ဆောင်၍ တိုးတက်လာကြ၏။ သူတို့သည် နခရ (လက်သည်းကဲ့သို့သော ဓားသွား) လက်နက်များနှင့် လှံတို့ဖြင့်လည်း တိုက်ခိုက်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ကြ၏။»
Verse 18
अक्षौहिण्यो दशैका च तव पुत्रस्य भारत । अदृश्यन्त महाराज गड़ेव यमुनान्तरा
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «အို ဘာရတ (ဓృతရာෂ္ဍ)၊ အို မဟာဘုရင်! သင်၏သား၏ အက္ရှೌဟိဏီ တပ်မတော် ဆယ့်တစ်တပ်သည် ယမုနာနှင့် ပေါင်းစည်းသည့် ဂင်္ဂါမြစ်ကဲ့သို့ မြင်ရ၏—အဆက်မပြတ် ကြီးမားသော လှိုင်းတံပိုးတစ်စင်း၊ တားမရနိုင်သကဲ့သို့ပင်။»
Verse 116
रथा विंशतिसाहस्रास्तथैषामनुयायिन: । सेनाके मुहानेपर खड़े हुए
သဉ္ဇယက ပြောသည်– «ရထားစစ်တပ် နှစ်သောင်းရှိ၍ ထိုတို့၏ လိုက်ပါသူများလည်း ပါရှိသည်။ နွားထီးကဲ့သို့ ကြီးမားသော မျက်လုံးရှိသည့် မဟာဓနုဓာရီ သူရဲကောင်းများသည် စစ်တပ်၏ ရှေ့တန်းအဆုံးတွင် ရပ်တည်ကာ တပ်ကို ထင်ရှားလှပစေ하였다။ အို မင်းကြီး၊ ဘီရှ္မ၏ နောက်တန်းကို ကာကွယ်နေသူများမှာ မင်းကြီး၏ သားတော်များနှင့် မဟာမိတ်များဖြစ်သော ဒုဿာသန၊ ဒုရ္ဝိသဟ၊ ဒုရ္မုခ၊ ဒုဿဟ၊ ဝိဝိံရှတိ၊ စိတ္ရစေန၊ မဟာရထီ ဝိကර්ဏ၊ သတ္ယဝြတ၊ ပုရုမိတ္ရ၊ ဇယ၊ ဘူရီश्रဝस्၊ ရှာလ နှင့် ထိုတို့နောက်လိုက် ရထားစစ်သူရဲ နှစ်သောင်းတို့ ဖြစ်ကြသည်»။
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a listener can comprehend a mass engagement: it converts the chaos of mobilization into intelligible categories—sound, sight, unit structure, named protectors, and quantified strength.
The passage underscores that large-scale action is shaped by organization and perception: the ethical and historical meaning of conflict is mediated through disciplined formations, leadership protection, and narrated evidence rather than isolated feats.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter functions as archival reportage and enumerative framing that prepares the reader to interpret subsequent events within a structured account of forces and command arrangements.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.