Adhyaya 84
अश्वमेधीयस्य हयस्य दक्षिणापश्चिमगमनम् — The Sacrificial Horse’s Southern and Western Circuit
Upa-parva: Aśvamedha-Haya-Cāraṇa (Horse-Wandering Campaign Episodes)
Vaiśaṃpāyana reports the Aśvamedha horse’s itinerary and the escorting enforcement undertaken by Arjuna (Kaunteya, Kirīṭin). The horse first moves south under royal authorization and is honored by Magadha. It returns and reaches Śukti, a Cedi city, where it is received with pre-battle honor by Śarabha, son of Śiśupāla. The horse then proceeds through multiple regions (including Kāśī, Andhra, Kosala, Kirāta, and Taṅgaṇa), after which Arjuna accepts due honors and reorients toward Daśārṇa. There, a ruler named Citrāṅgada offers resistance, leading to a severe contest that ends in Arjuna’s victory and subjugation of the opponent. Arjuna next enters the territory associated with the Niṣāda king Ekalavya; Ekalavya’s son confronts him with Niṣāda forces, framed as an attempt to obstruct the sacrifice, and is defeated. Continuing along the southern sea, Arjuna faces further engagements involving Draviḍa, Andhra, Raudra, Māhiṣaka, and Kollagireya groups. Following the horse’s direction, he traverses Saurāṣṭra, reaches Gokarṇa and Prabhāsa, and the horse arrives at Dvāravatī guarded by Vṛṣṇi warriors. Yādava youths attempt to seize the horse but are restrained by Ugrasena; the Vṛṣṇy-Andhaka leader (Kṛṣṇa) and Vasudeva meet Arjuna, honor him, and permit him to continue. The horse then moves west along the sea, reaches Pañcanada, and enters Gandhāra, where a formidable battle arises with the Gandhāra king—identified as Śakuni’s son—motivated by prior enmity.
Chapter Arc: अश्वमेध के अश्व का अनुसरण करते हुए अर्जुन के सामने शकुनि-पुत्र (गान्धारों का महारथ) विशाल सेना सहित प्रत्युद्यत होता है—ध्वज-पताकाओं से सजी हस्ति-अश्व-रथ-युक्त वाहिनी के साथ। → गान्धार-योद्धा अपने कुल-अपमान और शकुनि-वध की स्मृति से क्रुद्ध होकर युद्ध के लिए उकसते हैं; अर्जुन धर्मात्मा होकर भी रण-आवश्यकता से पीछे नहीं हटता और विरोधी को संयमित वाणी से समझाने का प्रयत्न करता है, पर सेना का आवेग बढ़ता जाता है। → अर्जुन अर्धचन्द्राकार बाण से शकुनि-पुत्र का शिरस्त्राण वैसे ही उड़ा देता है जैसे कभी जयद्रथ के प्रसंग में निर्णायक प्रहार किया था; तत्पश्चात गान्धारों के रोके जाने पर भी वह नाम ले-लेकर उनके मस्तक काट गिराता है—रण का चरम उन्माद यहीं फूटता है। → विजयी अर्जुन मामी (गान्धारी) का स्मरण कर शत्रु-पक्ष के प्रति मर्यादा रखता है; वह शकुनि-पुत्र को सान्त्वना देकर कहता है कि गान्धारी-माता और धृतराष्ट्र के सम्बन्ध के कारण ही वह जीवित छोड़ा जा रहा है—अर्थात् पराजय के साथ जीवनदान। → अश्वानुसरण का अभियान आगे बढ़ता है—अश्व के मार्ग में अगले राज्य/वीर का प्रतिरोध अभी शेष है।
Shlokas
Verse 1
अपर बक। ] अत काड< चतुरशीतितमो< ध्याय: शकुनिपुत्रकी पराजय वैशम्पायन उवाच शकुनेस्तनयो वीरो गान्धाराणां महारथ: । प्रत्युद्ययौ गुडाकेशं सैन्येन महता वृतः,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! शकुनिका पुत्र गान्धारोंमें सबसे बड़ा वीर और महारथी था। वह विशाल सेनासे घिरकर निद्राविजयी अर्जुनका सामना करनेके लिये चला
Vaiśampāyana said: The heroic son of Śakuni, a great chariot-warrior among the Gāndhāras, advanced to confront Arjuna (Guḍākeśa), surrounded by a vast army. The narrative frames the momentum of battle—valor and martial duty driving a challenger forward—while implicitly contrasting outward military strength with the inner mastery suggested by Arjuna’s epithet, “conqueror of sleep.”
Verse 2
हस्त्यश्वरथयुक्तेन पताकाध्वजमालिना । अमृष्यमाणास्ते योधा तृपस्य शकुनेर्वधम्
Vaiśaṃpāyana said: Harnessed with elephants, horses, and chariots, and adorned with banners and standards, those warriors—unable to endure it—took satisfaction in the slaying of Śakuni. The verse underscores how, in the aftermath of grievous wrongs, martial zeal can turn into a grim sense of relief at an enemy’s fall, raising an ethical tension between righteous retribution and the hardening of the heart in war.
Verse 3
स तानुवाच धर्मात्मा बीभत्सुरपराजित:
Then the righteous-souled Bībhatsu, unconquered, addressed them—speaking from a stance of dharma and steadfast resolve.
Verse 4
युधिष्ठिरस्यथ वचन न च ते जगृहुर्हितम् । किसीसे परास्त न होनेवाले धर्मात्मा अर्जुनने उन्हें राजा युधिष्ठिरकी बात सुनायी; परंतु उस हितकर वचनको भी वे ग्रहण न कर सके ।। ३ $ ।। वार्यमाणा5पि पार्थेन सान्त्वपूर्वममर्षिता:
Vaiśampāyana said: Even after hearing Yudhiṣṭhira’s words, they did not accept what was truly beneficial. Though Pārtha (Arjuna) tried to restrain them with conciliatory counsel, they remained unyielding and resentful, unable to take in advice meant for their welfare.
Verse 5
ततः शिरांसि दीप्ताग्रैस्तेषां चिच्छेद पाण्डव:
Then the Pāṇḍava, with weapons whose points blazed, severed their heads—an act of swift, decisive violence within the unfolding conflict, underscoring the grim ethical tension between necessary force and the horror of slaughter.
Verse 6
ते वध्यमाना: पार्थेन हयमुत्सृज्य सम्भ्रमात्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ပါဿ (အာဇုန) ၏ ထိုးနှက်မှုကြောင့် သူတို့သည် ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ကာ အရှွမေဓ ယဇ္ဈာမြင်းကို စွန့်ပစ်ပြီး ရှုပ်ထွေးစွာ ထွက်ပြေးသွားကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် မတရားသော တိုက်ခိုက်မှုသည် တရားသော တုံ့ပြန်မှုနှင့် တွေ့ဆုံသည့်အခါ ကြောက်ရွံ့မှုနှင့် အစီအစဉ်ပျက်ယွင်းမှု ပေါ်ပေါက်လာကြောင်းကို ပြသပြီး၊ ယဇ္ဈာမြင်းသည် အာဏာပိုင်မှု၏ သင်္ကေတအဖြစ် ထင်ရှားကာ စိန်ခေါ်သူတို့ မဖမ်းဆီးနိုင်သည့် အချက်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 7
निरुध्यमानस्तैश्लापि गान्धारै: पाण्डुनन्दन:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ဂန္ဓာရပြည်သူတို့က ဝိုင်းပိတ်ကာ တားဆီးနေသော်လည်း ပဏ္ဍု၏ သားတော်သည် မလှုပ်မယှက် ရပ်တည်ခဲ့၏—တရားသော သတ္တိနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ရန်သူဆန်သော အတားအဆီးက စမ်းသပ်သည့် ခဏတစ်ခါ ဖြစ်၏။
Verse 8
वध्यमानेषु तेष्वाजौ गान्धारेषु समन््तत:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– စစ်မြေပြင်၌ ဂန္ဓာရစစ်သည်တို့ကို အရပ်ရပ်မှ ဖြတ်သတ်နေကြသဖြင့် လယ်ကွင်းတစ်ခုလုံးသည် မရပ်မနား သတ်ဖြတ်မှု၏ မြင်ကွင်းဖြစ်လာ၏—စစ်၏ ကြမ်းတမ်းသော အရှိန်အဟုန်ကို ထင်ဟပ်စေပြီး၊ တိုက်ပွဲ၏ တာဝန်သည် အကျယ်ပြန့်သော ဒုက္ခဆင်းရဲမှုအလယ်တွင် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်နေသည်ကို ပြသ၏။
Verse 9
त॑ युध्यमान राजान क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्,क्षत्रियधर्ममें स्थित होकर युद्ध करनेवाले उस राजासे अर्जुनने इस प्रकार कहा--“वीर! तुम्हें युद्ध करनेसे कोई लाभ नहीं है। महाराज युधिष्ठिरकी यह आज्ञा है कि मैं राजाओंका वध न करूँ। अतः तुम युद्धसे निवृत्त हो जाओ जिससे आज तुम्हारी पराजय न हो'
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– က္ෂတ္တရဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ တိုက်ခိုက်လိုသော ထိုမင်းကို မြင်သော် အာဇုနက ဤသို့ ဆို၏– “သူရဲကောင်း၊ ဤစစ်ပွဲ၌ သင်အတွက် အကျိုးမရှိ။ မဟာရာဇာ ယုဓိဋ္ဌိရ၏ အမိန့်မှာ မင်းတို့ကို ငါ မသတ်ရ။ ထို့ကြောင့် စစ်မှ နုတ်ဆုတ်လော့၊ ယနေ့ သင် မရှုံးနိမ့်စေရန်”။
Verse 10
पार्थोउब्रवीज्न मे वध्या राजानो राजशासनात् | अलं युद्धेन ते वीर न ते5स्त्वद्य पराजय:,क्षत्रियधर्ममें स्थित होकर युद्ध करनेवाले उस राजासे अर्जुनने इस प्रकार कहा--“वीर! तुम्हें युद्ध करनेसे कोई लाभ नहीं है। महाराज युधिष्ठिरकी यह आज्ञा है कि मैं राजाओंका वध न करूँ। अतः तुम युद्धसे निवृत्त हो जाओ जिससे आज तुम्हारी पराजय न हो'
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ပါဿ (အာဇုန) က ပြော၏– “ဤမင်းတို့ကို ငါ မသတ်ရ၊ မင်း၏ အမိန့်တော်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ သူရဲကောင်း၊ စစ်ပွဲကို လုံလောက်ပြီ။ စစ်မှ နုတ်ဆုတ်လော့၊ ယနေ့ သင် မရှုံးနိမ့်စေရန်”။
Verse 11
इत्युक्तस्तदनादृत्य वाक्यमज्ञानमोहित: । स शक्रसमकर्माणं समवाकिरदाशुगै:,उनके ऐसा कहनेपर भी वह अज्ञानसे मोहित होनेके कारण उनकी बातकी अवहेलना करके इन्द्रके समान पराक्रमी अर्जुनपर शीघ्रगामी बाणोंकी वर्षा करने लगा
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုသို့ ပြောကြားသော်လည်း အဝိဇ္ဇာကြောင့် မောဟဖြစ်နေသူသည် သူတို့၏ အကြံဉာဏ်ကို မလေးစားဘဲ၊ လုပ်ရည်လုပ်အားအားဖြင့် အိန္ဒြာနှင့်တူသည့် အာရ္ဇုနအပေါ်သို့ လျင်မြန်သော မြားများကို မိုးကဲ့သို့ ပစ်ချလေ၏။
Verse 12
तस्य पार्थ: शिरस्त्राणमर्धचन्द्रेण पत्रिणा । अपाहरदमेयात्मा जयद्रथशिरो यथा,तब अमेय आत्मबलसे सम्पन्न अर्जुनने जिस प्रकार जयद्रथका सिर उड़ाया था, उसी प्रकार शकुनि-पुत्रके शिरस्त्राणः (टोप)-को एक अर्धचन्द्राकार बाणसे काट गिराया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထို့နောက် အတိုင်းမသိသော စိတ်ဓာတ်နှင့် အင်အားရှိသည့် ပါရ္ထ (အာရ္ဇုန) သည် အမွှေးပါသော လခြမ်းပုံ မြားတစ်စင်းဖြင့် ရန်သူ၏ ခေါင်းကာကို ဖြတ်ချလိုက်သည်။ ယခင်က ဂျယဒြထ၏ ခေါင်းကို ဖြတ်ခဲ့သကဲ့သို့ပင်။
Verse 13
त॑ दृष्टवा विस्मयं जम्मुर्गान्धारा: सर्व एव ते । इच्छता तेन न हतो राजेत्यसि च त॑ विदु:,यह देखकर समस्त गान्धारोंको बड़ा विस्मय हुआ और वे सब-के-सब यह समझ गये कि अर्जुनने जान-बूझकर गान्धारराजको जीवित छोड़ दिया
ဤအရာကို မြင်သော် ဂန္ဓာရတို့ အားလုံး အံ့ဩသွားကြပြီး၊ အာရ္ဇုနက ဂန္ဓာရဘုရင်ကို သတ်မထားခြင်းမှာ မသတ်နိုင်လို့မဟုတ်ဘဲ တမင်တကာ အသက်ချန်ထားလိုသောကြောင့်ဟု နားလည်ကြလေ၏။
Verse 14
गान्धारराजपुत्रस्तु पलायनकृतक्षण: । ययौ तैरेव सहितत्त्रस्तै: क्षुद्रमूगैरिव,उस समय गान्धारराज शकुनिका पुत्र भागनेका अवसर देखने लगा। जैसे सिंहसे डरे हुए छोटे-छोटे मृग भाग जाते हैं, उसी प्रकार अर्जुनसे भयभीत हुए सैनिकोंके साथ वह स्वयं भी भाग निकला
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– ထိုအခါ ဂန္ဓာရဘုရင်၏ သားသည် ထွက်ပြေးရန် အခွင့်အရေးကို ဖမ်းယူကာ၊ ထိုကြောက်လန့်နေသော လူများနှင့်အတူ ပြေးထွက်သွားလေ၏—ခြင်္သေ့ကို ကြောက်သော သမင်ငယ်များ ပြေးလွှားသကဲ့သို့။
Verse 15
तेषां तु तरसा पार्थस्तत्रैव परिधावताम् | प्रजहारोत्तमाड़्ानि भल््लै: संनतपर्वभि:,वहीं चक्कर काटनेवाले बहुत-से सैनिकोंके मस्तक अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले भल्लोंद्वारा वेगपूर्वक काट लिया
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်– စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် သူတို့ စစ်သည်များ အလျင်အမြန် လှည့်ပတ်ပြေးလွှားနေစဉ်၊ ပါရ္ထ (အာရ္ဇုန) သည် အဆစ်ကွေးသော ဘ္ဟလ္လ မြားများဖြင့် အားပြင်းပြင်း ထိုးနှက်ကာ ထိုနေရာတင် သူတို့၏ ခေါင်းများကို ဖြတ်ချလေ၏။
Verse 16
उच्छितांस्तु भुजान् केचिन्नाबुध्यन्त शरैह्वतान् । शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्ति: पृथुभि: पार्थचोदितै:,अर्जुनद्वारा चलाये और गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बहुसंख्यक बाणोंसे कितने ही योद्धाओंकी ऊँची उठी हुई भुजाएँ कटकर गिर गयीं और उन्हें इस बातका पतातक न लगा
အာဂျုနက ဂါဏ္ဍီဝ လေးမှ လွှတ်လိုက်သော မြားကြီးများကြောင့် စစ်သူရဲအချို့၏ မြှောက်ထားသော လက်မောင်းများ ဖြတ်ကျသွားကြသော်လည်း၊ မြားဒဏ်ထိထားသည်ကိုပင် မသိမသာ ဖြစ်နေကြ၏။
Verse 17
सम्भ्रान्तनरनागाश्वमपतद् विद्रुतं बलम् । हतविध्वस्तभूयिष्ठमावर्तत मुहुर्मुहु:
ဝိုင်ရှမ္ပာယနက ပြောသည်—လူ၊ ဆင်၊ မြင်းတို့ စိတ်လှုပ်ရှားကာ ရှုပ်ထွေးသွားသော စစ်တပ်သည် ထိတ်လန့်၍ ကွဲပြားပြေးလွှားသွား၏။ အများစု သတ်ဖြတ်ခံရ၍ ပျက်စီးကာ၊ မြေပြင်ပေါ်တွင် မကြာခဏ ပြန်လှည့်ပြန်လှည့် လှည့်ပတ်နေပြီး တည်ငြိမ်စွာ ရပ်တည်မနိုင်တော့ချေ။
Verse 18
सम्पूर्ण सेनाके मनुष्य, हाथी और घोड़े घबराकर इधर-उधर भटकने लगे। सारी सेना गिरती-पड़ती भागने लगी। उनके अधिकांश सिपाही युद्धमें मारे गये या नष्ट हो गये और वह बार-बार युद्धभूमिमें ही चक्कर काटने लगी ।। नाभ्यदृश्यन्त वीरस्य केचिदग्रेग्रयकर्मण: । रिपव: पात्यमाना वै ये सहेयुर्धन॑जयम्,श्रेष्ठ कर्म करनेवाले वीर अर्जुनके सामने कोई भी शत्रु खड़े नहीं दिखायी देते थे, जो अर्जुनकी मार पड़नेपर उनका वेग सहन कर सके
စစ်တပ်တစ်ခုလုံး၏ လူ၊ ဆင်၊ မြင်းတို့ ထိတ်လန့်ကာ ဟိုဟိုဒီဒီ လှည့်လည်နေကြ၏။ စစ်တပ်တစ်ခုလုံး လဲကျလဲထ ပြေးလွှားသွား၏။ သူတို့၏ စစ်သည်အများစုသည် စစ်ပွဲတွင် သတ်ဖြတ်ခံရ သို့မဟုတ် ပျက်စီးသွားပြီး၊ ထိုတပ်သည် စစ်မြေပြင်ပေါ်တွင် ထပ်ခါထပ်ခါ လှည့်ပတ်နေ၏။ ထို့ပြင် အရှေ့တန်းက အကောင်းဆုံးကိစ္စများကို ဆောင်ရွက်နိုင်သော သူရဲကောင်း အာဂျုန၏ မျက်နှာမူတွင် ရန်သူတစ်ယောက်မျှ မတည်တံ့နိုင်ကြ; ထိုးကျခံနေရသူတို့သည် ဓနဉ္ဇယ၏ အရှိန်ကို မခံနိုင်ကြ။
Verse 19
ततो गान्धारराजस्यथ मन्त्रिवृद्धपुर:सरा । जननी निर्ययौ भीता पुरस्कृत्यार्घ्यमुत्तमम्,तदनन्तर गान्धारराजकी माता अत्यन्त भयभीत होकर बूढ़े मन्त्रियोंको आगे करके उत्तम अर्घ्य ले नगरसे बाहर निकली और रणभूमिमें उपस्थित हुई
ထို့နောက် ဂန္ဓာရဘုရင်၏ မိခင်သည် အလွန်ကြောက်ရွံ့၍ အိုမင်းသော အမတ်များကို ရှေ့တန်းတွင်ထားကာ အထူးကောင်းမွန်သော အရ္ဃျ (ဂုဏ်ပြုပူဇော်သကာ) ကို ကိုင်ဆောင်လျက် မြို့မှ ထွက်၍ စစ်မြေပြင်သို့ ချဉ်းကပ်လာ၏။
Verse 20
सा न्यवारयदव्यग्रं त॑ पुत्र युद्धदुर्मदम् । प्रसादयामास च तं जिष्णुमक्लिष्टकारिणम्,आते ही उसने अपने व्यग्रतारहित एवं रणोन्मत्त पुत्रको युद्ध करनेसे रोका और अनायास ही महान् कर्म करनेवाले विजयशील अर्जुनको प्रिय वचनोंद्वारा प्रसन्न किया
သူမသည် စိတ်မရှုပ်မယှက်သော်လည်း စစ်မောဟဖြင့် မာန်တက်နေသော သားကို စစ်ထဲသို့ မပြေးဝင်စေဘဲ တားဆီး၏။ ထို့ပြင် နူးညံ့ချိုသာသော စကားများဖြင့် အမြဲအောင်မြင်၍ မပင်ပန်းမနား ကိစ္စကြီးများကို ဆောင်ရွက်တတ်သော အာဂျုနကို သဘောကျစေကာ စိတ်ပြေစေ၏။
Verse 21
तां पूजयित्वा बीभत्सु: प्रसादमकरोत् प्रभु: । शकुनेश्चापि तनयं सान्त्वयन्निदमब्रवीत्,सामर्थ्यशाली अर्जुनने भी मामीका सम्मान करके उन्हें प्रसन्न किया और स्वयं उनपर कृपादृष्टि की। फिर शकुनिके पुत्रको भी सान्त्वना प्रदान करते हुए वे इस प्रकार बोले --
ထိုမိန်းမကို သင့်တော်သကဲ့သို့ ဂုဏ်ပြုကာ ပူဇော်ပြီးနောက် အင်အားကြီးသော ဘီဘတ်ဆု (အာဇုန) သည် ကရုဏာတရားဖြင့် ကျေးဇူးတော်ပြု하였다။ ထို့နောက် ရှကူနိ၏ သားကိုပါ နှစ်သိမ့်လျက် ဤစကားတို့ကို ပြောကြား하였다—စစ်ပြီးနောက်ကာလ၌ပင် ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် လူသားသဘောတရားကို ထင်ဟပ်စေသော စကားများဖြစ်သည်။
Verse 22
न मे प्रियं महाबाहो यत्ते बुद्धिरियं कृता । प्रतियोद्धुममित्रघ्न भ्रातैव त्वं ममानघ,'शत्रुसूदन! महाबाहु वीर! तुमने जो मुझसे युद्ध करनेका विचार किया, यह मुझे प्रिय नहीं लगा; क्योंकि अनघ। तुम तो मेरे भाई ही हो
«အို လက်တံကြီးသောသူရ! သင်သည် ငါနှင့် တိုက်ခိုက်မည်ဟူသော ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ချမှတ်ထားခြင်းသည် ငါ့အတွက် မနှစ်သက်ရာ ဖြစ်၏။ အို ရန်သူသတ်သူ၊ အပြစ်ကင်းသူရ! သင်သည် ငါ့အတွက် အစ်ကိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 23
गान्धारीं मातरं स्मृत्वा धृतराष्ट्रकृतेन च । तेन जीवसि राजंस्त्वं निहतास्त्वनुगास्तव,“राजन! मैंने माता गान्धारीको याद करके पिता धृतराष्ट्रके सम्बन्धसे युद्धमें तुम्हारी उपेक्षा की है; इसीलिये तुम अभीतक जीवित हो। केवल तुम्हारे अनुगामी सैनिक ही मारे गये हैं
«အို မင်းကြီး! မိခင် ဂန္ဓာရီကို သတိရ၍၊ ဖခင် ဓృతရာഷ്ട္ရ အတွက်ကိုလည်း ထောက်ထားကာ စစ်ပွဲတွင် သင့်ကို မသတ်မိအောင် ငါက လျစ်လျူရှုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ယနေ့တိုင် အသက်ရှင်နေ၏။ သို့သော် သင့်နောက်လိုက် စစ်သည်တို့သာ လဲကျသေဆုံးခဲ့ကြသည်»။
Verse 24
मैवं भू: शाम्यतां वैरं मा ते भूद् बुद्धिरीदृशी । गच्छेथथास्त्वं परां चैत्रीमश्वमेधे नूपस्य न:,“अब हमलोगोंमें ऐसा बर्ताव नहीं होना चाहिये। आपसका वैर शान्त हो जाय। अब तुम कभी इस प्रकार हमलोगोंके विरुद्ध युद्ध ठाननेका विचार न करना। “आगामी चैत्रमासकी पूर्णिमाको महाराज युधिष्ठिरका अश्वमेध यज्ञ होनेवाला है। उसमें तुम अवश्य आना”
«ဤသို့ မပြုလေရာ။ ရန်ငြိုးကို ငြိမ်းစေကြစို့; ထိုကဲ့သို့သော ဆုံးဖြတ်ချက်မျိုး သင့်တွင် ထပ်မံ မပေါ်ပေါက်စေပါနှင့်—ငါတို့ကို ဆန့်ကျင်၍ စစ်ထူမည်ဟု မစဉ်းစားပါနှင့်။ လာမည့် ချိုင်ထရ လပြည့်နေ့တွင် မင်း ယုဓိဋ္ဌိရ၏ အရှွမေဓ ယဇ်ပူဇော်ပွဲ ကျင်းပမည်ဖြစ်ရာ သင် မဖြစ်မနေ လာရမည်»။
Verse 46
परिवार्य हयं जग्मुस्ततश्लुक्रोध पाण्डव: । यद्यपि पार्थने सान्त्वनापूर्वक समझा-बुझाकर उन सबको युद्धसे रोका, तथापि वे अमर्षशील योद्धा उस घोड़ेको चारों ओरसे घेरकर उसे पकड़नेके लिये आगे बढ़े। यह देख पाण्जुपुत्र अर्जुनको बड़ा क्रोध हुआ
ဗိုင်ရှမ္ပာယနက ဆိုသည်—ပाण्डဝ စစ်သူရဲတို့သည် ဒေါသမီးလောင်လျက် ရှေ့သို့ တိုးကာ ယဇ်မြင်းကို ဝိုင်းပတ်囲၍ ချုပ်ယူရန် ကြိုးပမ်းကြသည်။ ပೃഥာ၏ သား အာဇုနသည် စကားပျော့ပျောင်း၍ အကြောင်းပြချက်ဖြင့် နားလည်အောင် ပြောကာ စစ်မဖြစ်စေရန် တားဆီးသော်လည်း ဂုဏ်မာန်ကြီး၍ မခံနိုင်သော သူရဲကောင်းတို့က မြင်းကို လေးဘက်လုံးမှ ဝိုင်းကာ ဖမ်းယူရန် ဆက်လက် တိုးဝင်လာကြသည်။ ထိုကို မြင်သော် ပाण्डု၏ သား အာဇုနသည် အလွန်ကြီးစွာသော ဒေါသဖြင့် လွှမ်းမိုးခံရသည်။
Verse 56
क्षुरैगाण्डीवनिर्मुक्ति्नातियत्नादिवार्जुन: । वे गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए तेज धारवाले धुरोंसे बिना परिश्रमके ही उनके मस्तक काटने लगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ဂါဏ္ဍီဝ သေနတ်တံမှ လွှတ်လိုက်သော ဓားသွားကဲ့သို့ ထက်မြက်သော မြားများဖြင့် အာဇုနသည် အားမထုတ်သလောက်နီးပါးဖြင့် သူတို့၏ ခေါင်းများကို ဖြတ်တောက်လှန်ချ စတင်하였다။ ဤဖော်ပြချက်သည် မဟာမြားပစ်သမား၏ အလွန်အမင်း စည်းကမ်းတကျသော အင်အားကို ထင်ဟပ်စေသည်– အင်အားနှင့် ကျွမ်းကျင်မှု ပေါင်းစည်းသည့်အခါ အကြမ်းဖက်မှုသည် လွယ်ကူသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး စစ်ပြီးနောက် အသက်ကို ယူခြင်း၏ လွယ်ကူမှုအပေါ် သဘောတရားဆိုင်ရာ တင်းမာမှုကိုလည်း မျက်နှာချင်းဆိုင်စေသည်။
Verse 63
न्यवर्तन्त महाराज शरवर्षार्जिता भृशम् | महाराज! अर्जुनकी मार खाकर उनके बाणोंकी वर्षसे पीड़ित हुए गान्धार सैनिक उस घोड़ेको छोड़कर बड़े वेगसे पीछे लौट गये
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– မဟာရာဇာ၊ အာဇုန၏ ထိုးနှက်မှုကို ခံရပြီး ထက်ပြင်းသော မြားမိုးကြောင့် အလွန်အမင်း နာကျင်နှိပ်စက်ခံရသော ဂန္ဓာရ စစ်သည်တို့သည် ယဇ္ဉာမြင်းကို စွန့်ပစ်ကာ အလျင်အမြန် နောက်သို့ ဆုတ်ခွာသွားကြ၏။ ဤမြင်ကွင်းသည် သစ္စာကတိပြုထားသော ရိတုအခမ်းအနားကို ထမ်းဆောင်ရာတွင် အသုံးချသည့် အင်အားက မာနကြီးသော စစ်သူရဲတို့ကိုပင် သူတို့၏ ရန်လိုမှု တားဆီးခံရသည့်အခါ ဆုတ်ခွာစေတတ်ကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 76
आदिश्यादिश्य तेजस्वी शिरांस्येषां न्यपातयत् | गान्धारोंके द्वारा रोके जानेपर भी तेजस्वी वीर पाण्डुनन्दन अर्जुन उनके नाम ले-लेकर मस्तक काटने और गिराने लगे
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– တောက်ပသော သူရဲကောင်းသည် သူတို့ကို တစ်ယောက်ချင်းစီ ညွှန်ပြကာ ခေါင်းများကို လှန်ချ ဖြတ်တောက်လေ၏။ ဂန္ဓာရ မင်းသားက တားဆီးနေသော်လည်း ပဏ္ဍု၏ သား အာဇုနသည် သူတို့၏ အမည်များကို ခေါ်ခေါ်ကာ ခေါင်းများကို ဖြတ်တောက်၍ မြေပြင်သို့ ကျစေခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ မရပ်မနားသော စစ်သူရဲစိတ်ဓာတ်၏ ပုံရိပ်ဖြစ်သလို စစ်ပြီးနောက်တွင် တရားသော အပြစ်ဒဏ်နှင့် ထိန်းမနိုင်သော ဒေါသကြားရှိ သဘောတရားဆိုင်ရာ တင်းမာမှုကိုလည်း ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 83
इस प्रकार श्रीमह्याभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वनें यज्ञसग्बन्धी अश्चका अनुसरणविषयक तिरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ,स राजा शकुने: पुत्र: पाण्डवं प्रत्यवारयत् । जब चारों ओर युद्धमें गान्धारोंका संहार आरम्भ हो गया, तब राजा शकुनि-पुत्रने पाण्डुकुमार अर्जुनको रोका
ဝိုင်ရှမ္ပာယန မိန့်တော်မူသည်– ထို့နောက် ရှကူနိ၏ သားဖြစ်သော မင်းကြီးသည် ပဏ္ဍဝကို တားဆီးလေ၏။ စစ်ပွဲတွင် ဂန္ဓာရတို့၏ သတ်ဖြတ်မှုသည် အရပ်လေးမျက်နှာတွင် စတင်ဖြစ်ပွားလာသောအခါ ရှကူနိ၏ သား မင်းကြီးသည် ပဏ္ဍု၏ သား အာဇုနကို ထိန်းချုပ်တားဆီး하였다။ ဤအခိုက်အတန့်သည် စစ်၏ ရုန်းရင်းဆန်ခတ်မှုအလယ်တွင် ပုဂ္ဂိုလ်ရေး ထိပ်တိုက်တွေ့ဆုံမှုများ ပေါ်ပေါက်လာကာ အကြမ်းဖက်မှုကို တိုးမြှင့်သကဲ့သို့ စစ်သူရဲ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ခွဲခြားသိမြင်မှုကိုလည်း စမ်းသပ်ကြောင်းကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 84
इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसरणे शकुनिपुत्रपराजये चतुरशीतितमो<ध्याय:
ထို့ကြောင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၌ အာရှွမေဓိက ပရဝအတွင်း၊ အနုဂီတာ အပိုင်း၌ ယဇ္ဉာမြင်းကို လိုက်လံခြင်းနှင့် ရှကူနိ၏ သား၏ ရှုံးနိမ့်ခြင်းကို အကြောင်းပြုသော အခန်း (၈၄) ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အခန်းပိတ် စာတမ်း (colophon) ဖြစ်ပြီး ဇာတ်ကြောင်း၏ အာရုံစိုက်ချက်—ယုဓိဋ္ဌိရ၏ အာရှွမေဓ ယဇ္ဉာကို ဆက်လက်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် မဟာစစ်ပြီးနောက် သဘောတရား-နိုင်ငံရေး အင်အားတည်ငြိမ်စေခြင်း—ကို ညွှန်ပြသည်။
Verse 213
अभ्ययु: सहिता: पार्थ प्रगृहीतशरासना: । उसकी सेनामें हाथी, घोड़े और रथ सभी सम्मिलित थे। वह सेना ध्वजा-पताकाओंकी मालासे मण्डित थी। गान्धारदेशके योद्धा राजा शकुनिके वधका समाचार सुनकर अमर्षमें भरे हुए थे; अतः हाथमें धनुष-बाण ले उन्होंने एक साथ होकर अर्जुनपर धावा बोल दिया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ လေးနှင့်မြားကို အသင့်ပြင်၍ စစ်သူရဲတို့သည် တစ်စုတစ်စည်းတည်း ပေါင်းစည်းကာ အာဇုနကို တိုက်ခိုက်ရန် တက်လာကြ၏။ ထိုတပ်ဖွဲ့တွင် ဆင်၊ မြင်း၊ စစ်ရထားတို့ ပြည့်နှက်၍ အလံနှင့် တံဆိပ်ပန်းကုံးများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထား၏။ ဂန္ဓာရပြည်၏ စစ်သူရဲတို့သည် ရှာကူနိမင်း သေဆုံးသည့်သတင်းကို ကြားသော် မနာလိုဒေါသဖြင့် လောင်ကျွမ်းကာ လက်နက်ကိုင်ယူ၍ တစ်ပြိုင်နက်တည်း စုပေါင်းကာ အာဇုနကို ဝိုင်းဝန်းတိုက်ခိုက်ကြ၏။
Frequently Asked Questions
The episode balances ritual authority with political autonomy: when local powers challenge the horse, Arjuna must decide how to uphold the sacrifice’s legitimacy while limiting escalation, treating resistance as a test of sovereignty rather than an occasion for indiscriminate violence.
Legitimate rule is depicted as a synthesis of honor and restraint: acceptance of pūjā and tribute is paired with disciplined enforcement when the yajña is threatened, implying that stability after catastrophe requires both recognition rituals and accountable power.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the chapter’s meta-function is archival and cartographic—documenting how the Aśvamedha’s progress converts contested spaces into ritually acknowledged order within the epic’s post-war reconstruction.