Adhyaya 81
Ulūpī’s Disclosure and the Saṃjīvana-Maṇi: Arjuna’s Restoration (उलूपी-प्रकटनं संजीवनमणि-स्थापनं च)
Upa-parva: Babhruvāhana–Ulūpī Episode (Maṇipura Encounter) — Upa-parvan within Āśvamedhika-parva
Vaiśaṃpāyana reports that, with the Maṇipura ruler seated in extremis and overcome by paternal grief, Ulūpī reflects upon a revivifying jewel (saṃjīvana-maṇi) associated with nāga protection. Taking the jewel, she addresses the assembled forces with calming speech, instructing Babhruvāhana not to grieve and clarifying that Arjuna (Jişṇu/Dhanaṃjaya) is not truly “defeated” in an ultimate sense. She states that a māyā named Mohinī was deployed by her for a purposive aim connected to the father’s interests, and that the encounter functioned as a test of Babhruvāhana’s strength rather than a terminal act. Ulūpī further elevates Arjuna’s status by describing him as an enduring, great-souled figure whom even Indra could not overcome in battle, thereby reframing the event from culpable harm to orchestrated trial. She then directs that the divine jewel be placed upon Arjuna’s chest; Babhruvāhana complies out of filial attachment and without malicious intent. Upon placement, Arjuna revives as if waking from sleep; celestial signs (flowers, drums, acclaim) mark restoration. Arjuna embraces Babhruvāhana, then notices his grieving mother with Ulūpī and inquires into the cause and the women’s presence. The Maṇipura ruler responds deferentially, indicating that Ulūpī should be questioned for the explanation.
Chapter Arc: अर्जुन—अश्वमेध के घोड़े के अनुगमन में—मणिपुर के राजा बभ्रुवाहन से पराजित होकर भूमि पर पड़े हैं; तभी नागकन्या उलूपी प्रकट होकर इस पराजय का रहस्य खोलने का संकेत देती है। → अर्जुन उलूपी से पूछते हैं कि क्या वह बभ्रुवाहन का कुशल चाहती है और क्या अनजाने में उससे या बभ्रुवाहन से कोई अप्रिय कर्म हो गया। उलूपी बताती है कि यह पराजय साधारण नहीं—भीष्म-वध के बाद अर्जुन ने जिन दिव्य-तत्त्वों/वसुओं के प्रति शान्ति-प्रायश्चित्त नहीं किया, उसी दोष की छाया अब फलित हुई है; यदि शान्ति किए बिना अर्जुन जीवन त्यागते, तो धर्म-हानि और भी बढ़ती। → उलूपी स्पष्ट करती है कि अर्जुन का गिरना ‘वीरता की कमी’ नहीं, बल्कि ‘अधूरे प्रायश्चित्त’ का दण्ड-संकेत है—और उसी हेतु वह आई है कि अर्जुन का जीवन, यश और अश्वमेध-यज्ञ की मर्यादा बची रहे। → उलूपी के निर्देश से उपाय किया जाता है: बभ्रुवाहन को साथ लेकर (माताओं/परिजनों सहित) उचित शान्ति-प्रक्रिया और क्षमा-याचना का क्रम चलता है; अर्जुन चित्रांगदा और उलूपी के प्रति कृतज्ञता प्रकट करते हैं, और बभ्रुवाहन अर्जुन की आज्ञा से अश्वमेध महायज्ञ में ब्राह्मण-सेवा/परिवेषण हेतु उपस्थित होने का वचन देता है। → अर्जुन के पुनर्जीवन/पुनर्स्थापन के बाद भी प्रश्न शेष रहता है—क्या यह शान्ति-क्रम उनके समस्त पूर्वकर्म-दोष को पूर्णतः काट देगा, और अश्वमेध की यात्रा आगे किन नई परीक्षाओं से गुज़रेगी?
Shlokas
Verse 1
अप्--#रू- एकाशीतितमो<ध्याय: उलूपीका अर्जुनके पूछनेपर अपने आगमनका कारण एवं अर्जुनकी पराजयका रहस्य बताना, पुत्र और पत्नीसे विदा लेकर पार्थका पुन: अश्व॒के पीछे जाना अर्जुन उवाच किमागमनकृत्यं ते कौरव्यकुलनन्दिनि । मणिपूरपतेर्मातुस्तथैव च रणाजिरे,अर्जुन बोले--कौरव्य नामके कुलको आनन्दित करनेवाली उलूपी! इस रणभूमिमें तुम्हारे और मणिपुरनरेश बश्रुवाहनकी माता चित्रांगदाके आनेका क्या कारण है?
အာဂျုနက ပြောသည်— «ကူရုမျိုးရိုး၏ ဂုဏ်တင့်စေသူ အူလူပီရေ၊ သင်သည် ဤနေရာသို့ မည်သည့်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လာရောက်သနည်း။ ထို့အတူ မဏိပူရဘုရင်၏ မိခင်သည်လည်း ဤစစ်မြေပြင်သို့ အဘယ်ကြောင့် လာရောက်သနည်း»
Verse 2
कच्चित् कुशलकामासि राज्ञोड5स्य भुजगात्मजे । मम वा चपलापाड़ि कच्चित् त्वं शुभमिच्छसि,नागकुमारी! तुम इस राजा बश्रुवाहनका कुशल-मंगल तो चाहती हो न? चंचल कटाक्षवाली सुन्दरी! तुम मेरे कल्याणकी भी इच्छा रखती हो न?
အာဂျုနက ပြောသည်— «နာဂမင်းသမီး၊ မြွေမျိုးရိုး၏ သမီးတော်ရေ၊ ဤဘုရင် ဘဗ္ရုဝါဟန၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို သင်အမှန်တကယ် ဆန္ဒရှိသလား။ ထို့ပြင် မျက်လုံးအကြည့် လျင်မြန်လှသော အလှရှင်ရေ၊ ငါ၏ ကောင်းကျိုးကိုလည်း သင် ဆန္ဒရှိသလား»
Verse 3
कच्चित् ते पृथुलश्रोणि नाप्रियं प्रियदर्शने । अकार्षमहमज्ञानादयं वा बभ्रुवाहन:,स्थूल नितम्बवाली प्रियदर्शने! मैंने या इस बभ्रुवाहनने अनजानमें तुम्हारा कोई अप्रिय तो नहीं किया है?
အာဂျုနက ပြောသည်— «တင်ပါးကျယ်သော အလှရှင်ရေ၊ မြင်ရလှပသူရေ၊ ငါသည် မသိမသာကြောင့် သင့်ကို မနှစ်သက်စေသည့် အရာတစ်စုံတစ်ရာ ပြုမိခဲ့သလား။ သို့မဟုတ် ဤဘဗ္ရုဝါဟနက သင့်ကို စိတ်မကောင်းစေသည့် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ ပြုခဲ့သလား»
Verse 4
कच्चिन्नु राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहनी । चित्राजड्भदा वरारोहा नापराध्यति किंचन,तुम्हारी सौत चित्रवाहनकुमारी वरारोहा राजपुत्री चित्रांगदाने तो तुम्हारा कोई अपराध नहीं किया है?
အာဂျုနက ပြောသည်— «ပြောပါ—သင့်၏ မယားပြိုင်ဖြစ်သော ချိတြာင်္ဂဒါ မင်းသမီး၊ ချိတြဝါဟန၏ သမီးတော်၊ ဂုဏ်သိက္ခာမြင့်မားသော အမျိုးသမီးသည် သင့်အပေါ် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ မကျူးလွန်ခဲ့သလား»
Verse 5
तमुवाचोरगपतेर्दुहिता प्रहसन्निव । न मे त्वमपराद्धोडसि न हि मे बश्रुवाहन:,अर्जुनका यह प्रश्न सुनकर नागराजकन्या उलूपी हँसती हुई-सी बोली--'प्राणवल्लभ! आपने या बश्रुवाहनने मेरा कोई अपराध नहीं किया है। बभ्रुवाहनकी माताने भी मेरा कुछ नहीं बिगाड़ा है। यह तो सदा दासीकी भाँति मेरी आज्ञाके अधीन रहती है। यहाँ आकर मैंने जो-जो जिस प्रकार काम किया है, वह बतलाती हूँ; सुनिये
မြွေမင်း၏ သမီးတော် အူလူပီသည် အနည်းငယ် ရယ်သံပါသကဲ့သို့ ပြုံးလျက် ပြောသည်— «သင်လည်း မဟုတ်၊ ဘဗ္ရုဝါဟနလည်း မဟုတ်—ငါ့အပေါ် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ မကျူးလွန်ကြ။ (အမှန်အားဖြင့်) သူသည် ငါ့အပြစ်ခံ မဟုတ်»
Verse 6
न जनित्री तथास्येयं मम या प्रेष्यवत् स्थिता । श्रूयतां यद् यथा चेदं मया सर्व विचेष्टितम्,अर्जुनका यह प्रश्न सुनकर नागराजकन्या उलूपी हँसती हुई-सी बोली--'प्राणवल्लभ! आपने या बश्रुवाहनने मेरा कोई अपराध नहीं किया है। बभ्रुवाहनकी माताने भी मेरा कुछ नहीं बिगाड़ा है। यह तो सदा दासीकी भाँति मेरी आज्ञाके अधीन रहती है। यहाँ आकर मैंने जो-जो जिस प्रकार काम किया है, वह बतलाती हूँ; सुनिये
အာర్జုနက ပြောသည်– «ဤမိန်းမသည် ငါ၏မိခင်ဖြစ်သော်လည်း ထိုသဘောမျိုးမဟုတ်။ ငါ၏အမိန့်အောက်၌ ကျွန်ကဲ့သို့ နေထိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ငါပြုခဲ့သမျှနှင့် အရာရာကို မည်သို့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်ကို နားထောင်လော့»။
Verse 7
न मे कोपस्त्वया कार्य: शिरसा त्वां प्रसादये । त्वत्प्रियार्थ हि कौरव्य कृतमेतन््मया विभो,'प्रभो! कुरुनन्दन! पहले तो मैं आपके चरणोंमें सिर रखकर आपको प्रसन्न करना चाहती हूँ। यदि मुझसे कोई दोष बन गया हो तो भी उसके लिये आप मुझपर क्रोध न करें; क्योंकि मैंने जो कुछ किया है, वह आपकी प्रसन्नताके लिये ही किया है
«ငါ့အပေါ် မက怒ပါနှင့်; ငါ့ကို ဒေါသမထုတ်ပါနှင့်။ ခေါင်းကိုချ၍ သင့်ကို သက်သာစေလို၍ တောင်းပန်၏။ ကုရုမျိုးရိုး၏ သားတော်၊ အင်အားကြီးသူရေ—ငါပြုသမျှသည် သင်၏နှစ်သက်ခြင်းအတွက်သာ ဖြစ်သည်»။
Verse 8
यत्तच्छूणु महाबाहो निखिलेन धनंजय । महाभारतयुद्धे यत् त्वया शान्तनवो नृप:
«လက်တန်ခိုးကြီးသော ဓနဉ္ဇယရေ၊ ထိုအကြောင်းကို အပြည့်အစုံ နားထောင်လော့—ဘာရတတို့၏ မဟာစစ်ပွဲတွင် သန်တနဝ မင်းကြီးက သင့်အားဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သမျှကို»။
Verse 9
न हि भीष्मस्त्वया वीर युद्धामानो हि पातित:
အာర్జုနက ပြောသည်– «သူရဲကောင်းရေ၊ စစ်တိုက်နေစဉ် ဘီရှ္မသည် သင့်လက်ဖြင့် မကျဆုံးခဲ့။ သူ၏ကျဆုံးခြင်းသည် တိုက်ပွဲအလယ်၌ သင့်တန်ခိုးကို တိုက်ရိုက်ခံရခြင်းကြောင့် မဟုတ်»။
Verse 10
तस्य शान्तिमकृत्वा त्वं त्यजेथा यदि जीवितम्
အာర్జုနက ပြောသည်– «သူ့ကို ငြိမ်းချမ်းစေ၍ ပြန်လည်ညှိနှိုင်းမပေးဘဲ သင်အသက်ကို စွန့်လွှတ်မည်ဆိုလျှင်၊ ထိုသည် သာသနာဓမ္မအရ အလွန်ကြီးမားသော အမှားဖြစ်မည်။ အခြားသူ၏ မငြိမ်းမချမ်းမှုကို မဖြေရှင်းဘဲ အသက်ကို မစွန့်သင့်»။
Verse 11
एषा तु विहिता शान्ति: पुत्राद् यां प्राप्ततानसि । वसुभिर्वसुधापाल गड़या च महामते,“महामते! पृथ्वीपाल! पूर्वकालमें वसुओं तथा गंगाजीने इसी रूपमें उस पापकी शान्ति निश्चित की थी; जिसे आपने अपने पुत्रसे पराजयके रूपमें प्राप्त किया है
အာర్జုနက ပြောသည်– «ပညာရှိကြီးရေ၊ မြေကြီးကိုကာကွယ်သော မင်းကြီးရေ။ ဤသည်ကား ရှေးကာလ၌ ဝသုဒေဝတားတို့နှင့် ဂင်္ဂါမြစ်တော်က သတ်မှတ်တည်ထောင်ခဲ့သော အပြစ်ပြေရာ (အပြစ်သက်သာရာ) အတူတူပင် ဖြစ်၏။ ထိုအပြစ်သက်သာရာကို မင်းကြီးသည် ယခု မိမိ၏ သားတော်ကြောင့်—ရှုံးနိမ့်ခြင်းအဖြစ်—ရရှိလာခဲ့သည်»။
Verse 12
पुरा हि श्रुतमेतत् ते वसुभि: कथितं मया । गज्जायास्तीरमाश्रित्य हते शान्तनवे नूप,“पहलेकी बात है, एक दिन मैं गंगाजीके तटपर गयी थी। नरेश्वर! वहाँ शान्तनुनन्दन भीष्मजीके मारे जानेके बाद वसुओंने गंगातटपर आकर आपके सम्बन्धमें जो यह बात कही थी, उसे मैंने अपने कानों सुना था
အာర్జုနက ပြောသည်– «မင်းကြီးရေ၊ ဤအကြောင်းအရာကို ရှေးကာလ၌ ငါကိုယ်တိုင် ကြားခဲ့ဖူးသည်။ ဝသုဒေဝတားတို့ ပြောကြားသည့်စကားကို ငါက မင်းကြီးထံ ပြန်လည်တင်ပြခဲ့၏။ သာန္တနု၏ သား ဘီရှ္မ ကျဆုံးပြီးနောက်၊ သူတို့သည် ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းသို့ လာရောက်ကာ မင်းကြီးနှင့်ပတ်သက်၍ ပြောဆိုကြသည်။ ငါသည် ကိုယ့်နားဖြင့်ပင် ကြားခဲ့သည်»။
Verse 13
आप्लुत्य देवा वसव: समेत्य च महानदीम् । इदमूचुर्वचो घोरं भागीरथ्या मते तदा,“वसु नामक देवता महानदी गंगाके तटपर एकत्र हो स्नान करके भागीरथीकी सम्मतिसे यह भयानक वचन बोले--
အာర్జုနက ပြောသည်– «ဝသုဒေဝတားတို့သည် မဟာမြစ်၏ ကမ်းပေါ်၌ ရေချိုးပြီးနောက် စုဝေးကြ၏။ ထိုအခါ ဘာဂီရသီ (ဂင်္ဂါ) ၏ သဘောတူညီချက်ဖြင့် သူတို့သည် ကြောက်မက်ဖွယ် စကားတို့ကို ပြောကြား하였다»။
Verse 14
एष शान्तनवो भीष्मो निहत: सव्यसाचिना । अयुध्यमान: संग्रामे संसक्तो5न्येन भाविनि । तदनेनानुषड्गेण वयमद्य धनंजयम्
အာర్జုနက ပြောသည်– «သာန္တနု၏ သား ဘီရှ္မသည် လက်ဝဲလက်သမား မြားပစ်သူ (စဗျသಾಚီ) ကြောင့် သတ်ဖြတ်ခံရ၏။ သူသည် မတိုက်ခိုက်နေသော်လည်း အခြားသူ၏ ကံကြမ္မာဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်းကြောင့် စစ်ပွဲထဲသို့ ဆွဲငင်ခံရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျိုးဆက်ကြောင့် ယနေ့ ငါတို့လည်း ဓနဉ္ဇယ၏ လုပ်ရပ်၏ အလေးချိန်ကို ထမ်းဆောင်ရသည်»။
Verse 15
शापेन योजयामेति तथास्त्विति च साब्रवीत् । “भाविनि! ये शान्तनुनन्दन भीष्म संग्राममें दूसरेके साथ उलझे हुए थे। अर्जुनके साथ युद्ध नहीं कर रहे थे तो भी सव्यसाची अर्जुनने इनका वध किया है। इस अपराधके कारण हमलोग आज अर्जुनको शाप देना चाहते हैं।” यह सुनकर गंगाजीने कहा--'हाँ, ऐसा ही होना चाहिये' ।। तदहं पितुरावेद्य प्रविश्य व्यथितेन्द्रिया
အာర్జုနက ပြောသည်– «သူတို့က ‘သူ့ကို ကျိန်စာဖြင့် ချည်နှောင်ကြစို့’ ဟု ကြေညာကြပြီး၊ သူမက ‘အဲဒီလိုပဲ ဖြစ်စေ’ ဟု ပြန်ဆို하였다။ ထို့နောက် ငါသည် အဖေထံ အကြောင်းကြားပြီး (ထိုနေရာသို့) ဝင်ရောက်သွားရာ စိတ်အာရုံတို့သည် ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုကြောင့် တုန်လှုပ်နေ하였다»။
Verse 16
पिता तु मे वसून् गत्वा त्वदर्थे समयाचत
အာర్జုနက ပြောသည်– «သို့သော် ငါ့အဖေသည် ဝသုတို့ထံ သွားရောက်၍ သဘောတူကတိအတိုင်း သင်၏အကျိုးအတွက် သူတို့ကို တောင်းပန်ခဲ့သည်»။
Verse 17
पुत्रस्तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरो युवा,“महाभाग नागराज! मणिपुरका नवयुवक राजा बश्रुवाहन अर्जुनका पुत्र है। वह युद्ध- भूमिमें खड़ा होकर अपने बाणोंद्वारा जब उन्हें पृथ्वीपर गिरा देगा, तब अर्जुन हमारे शापसे मुक्त हो जायूँगे
အာర్జုနက ပြောသည်– «အို မဟာဘဂါ၊ သူ၏သားသည် မဏိပူရ၏ လူငယ်ဘုရင်ဖြစ်၏။ အို မဟာနာဂရာဇာ၊ မဏိပူရ၏ လူငယ်အုပ်စိုးရှင် ဘဗ္ရုဝါဟနသည် အာర్జုန၏သားဖြစ်သည်။ စစ်မြေပြင်အလယ်၌ ရပ်တည်ကာ သူ၏မြားများဖြင့် အာర్జုနကို မြေပေါ်သို့ လဲကျစေသည့်အခါ အာర్జုနသည် ငါတို့၏ကျိန်စာမှ လွတ်မြောက်လိမ့်မည်»။
Verse 18
स एन॑ रणमध्यस्थ: शरै: पातयिता भुवि | एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापो भविष्यति,“महाभाग नागराज! मणिपुरका नवयुवक राजा बश्रुवाहन अर्जुनका पुत्र है। वह युद्ध- भूमिमें खड़ा होकर अपने बाणोंद्वारा जब उन्हें पृथ्वीपर गिरा देगा, तब अर्जुन हमारे शापसे मुक्त हो जायूँगे
«သူသည် စစ်မြေပြင်အလယ်၌ ရပ်တည်ကာ မြားများဖြင့် မြေပေါ်သို့ လဲကျစေမည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ပြီးလျှင် အို နာဂအရှင်၊ သူသည် ကျိန်စာမှ လွတ်မြောက်သူ ဖြစ်လာလိမ့်မည်»။
Verse 19
गच्छेति वसुभ्रि श्चोक्तो मम चेदं शशंस सः । तच्छुत्वा त्वं मया तस्माच्छापादसि विमोक्षितः,“अच्छा अब जाओ' वसुओंके ऐसा कहनेपर मेरे पिताने आकर मुझसे यह बात बतायी। इसे सुनकर मैंने इसीके अनुसार चेष्टा की है और आपको उस शापसे छुटकारा दिलाया है
«ဝသုတို့က ‘သွားလော့’ ဟု ဆိုသောအခါ ငါ့အဖေသည် လာရောက်၍ ဤအကြောင်းကို ငါ့အား ပြောကြား하였다။ ထိုကို ကြားပြီးနောက် ငါသည် ထိုအတိုင်း ဆောင်ရွက်ခဲ့၍ သင်ကို ထိုကျိန်စာမှ လွတ်မြောက်စေခဲ့သည်»။
Verse 20
न हि त्वां देवराजो5पि समरेषु पराजयेत् । आत्मा पुत्र: स्मृतस्तस्मात् तेनेहासि पराजित:,'प्राणनाथ! देवराज इन्द्र भी आपको युद्धमें परास्त नहीं कर सकते, पुत्र तो अपना आत्मा ही है, इसीलिये इसके हाथसे यहाँ आपकी पराजय हुई है
အာర్జုနက ပြောသည်– «အမှန်ပင်၊ နတ်ဘုရင် အိန္ဒြာတောင် စစ်ပွဲများတွင် သင့်ကို မအနိုင်ယူနိုင်။ သို့သော် သားသည် မိမိ၏ကိုယ်တိုင်ဟု မှတ်ယူကြသဖြင့်၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ သင်သည် သူ၏လက်ဖြင့်—သင့်ကိုယ်တိုင်က သား၏ရုပ်ဖြင့်—အနိုင်ယူခံရခြင်းဖြစ်သည်၊ အို အသက်၏အရှင်»။
Verse 21
न हि दोषो मम मत: कथं वा मन्यसे विभो । इत्येवमुक्तो विजय: प्रसन्नात्माब्रवीदिदम्,'प्रभो! मैं समझती हूँ कि इसमें मेरा कोई दोष नहीं है। अथवा आपकी क्या धारणा है? क्या यह युद्ध कराकर मैंने कोई अपराध किया है?' उलूपीके ऐसा कहनेपर अर्जुनका चित्त प्रसन्न हो गया। उन्होंने कहा--
«ငါ့အမြင်အရ ငါ့ဘက်မှာ အပြစ်မရှိပါ။ သို့မဟုတ် အင်အားကြီးသောအရှင်၊ သင်ဘယ်လိုထင်ပါသနည်း» ဟူ၍ ပြောဆိုလာသဖြင့် ဗိဇယ (အာర్జုန) သည် စိတ်နှလုံးငြိမ်းချမ်းကာ ဤစကားကို ပြန်လည်ဆို하였다—
Verse 22
सर्व मे सुप्रियं देवि यदेतत् कृतवत्यसि । इत्युक्त्वा सोडब्रवीत् पुत्र मणिपूरपतिं जय:
အာర్జုနက ဆိုသည်— «အို ဒေဝီ၊ ဤကိစ္စ၌ သင်ပြုလုပ်သမျှ အရာအားလုံးသည် ငါ့အတွက် အလွန်ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်၏» ဟု။ ထိုသို့ဆိုပြီးနောက် အောင်မြင်သူ အာర్జုနသည် မဏိပူရ၏ ဘုရင်ဖြစ်သော မိမိသားကို ဆက်လက်မိန့်ကြား하였다။
Verse 23
युधिष्ठिरस्याश्वमेध: परिचैत्रीं भविष्यति
အာర్జုနက ဆိုသည်— «ယုဓိဋ္ဌိရ၏ အရှ္ဝမေဓ ယဇ္ဉသည် ချိုင်တြ လတွင် ကျင်းပမည်» ဟု။
Verse 24
तत्रागच्छे: सहामात्यो मातृभ्यां सहितो नूप
«ထိုအခါ သင်သည် မိမိအမတ်များနှင့်အတူ၊ မိမိမိခင်နှစ်ပါးနှင့်လည်းအတူ၊ အို ဘုရင်၊ ထိုနေရာသို့ လာရမည်» ဟု။
Verse 25
“नरेश्वर! आगामी चैत्रमासकी पूर्णिमाको महाराज युधिष्ठिरके यज्ञका आरम्भ होगा। उसमें तुम अपनी इन दोनों माताओं और मन्त्रियोंके साथ अवश्य आना' ।। इत्येवमुक्त: पार्थेन स राजा बभ्रुवाहन: । उवाच पितरं धीमानिदमस्राविलेक्षण:,अर्जुनके ऐसा कहनेपर बुद्धिमान् राजा बश्रुवाहनने नेत्रोंमें आँसू भरकर पितासे इस प्रकार कहा--
အာర్జုနက ဆိုသည်— «အို ဘုရင်၊ လာမည့် ချိုင်တြ လ၏ ပြည့်လနေ့တွင် မဟာဘုရင် ယုဓိဋ္ဌိရ၏ ယဇ္ဉကို စတင်မည်။ သင်သည် မိမိအမတ်များနှင့်အတူ၊ ဤမိခင်နှစ်ပါးနှင့်လည်းအတူ၊ ထိုနေရာသို့ မဖြစ်မနေ လာရမည်» ဟု။ ပါර්ထ (အာర్జုန) ထိုသို့ပြောဆိုသဖြင့် ဉာဏ်ပညာရှိသော ဘဗ္ရုဝါဟန မင်းသည် မျက်လုံးများတွင် မျက်ရည်ပြည့်ကာ မိမိအဖထံ ဤသို့ ပြော하였다—
Verse 26
उपयास्यामि धर्मज्ञ भवत: शासनादहम् । अश्वमेधे महायज्ञे द्विजातिपरिवेषक:,'धर्मज्ञ! आपकी आज्ञासे मैं अश्वमेध महायज्ञमें अवश्य उपस्थित होऊँगा और ब्राह्मगोंको भोजन परोसनेका काम करूँगा
အာర్జုနက ပြောသည်– «ဓမ္မကို သိမြင်သူအရှင်၊ အရှင်၏ အမိန့်အတိုင်း ကျွန်ုပ်သည် မဟာအရှွမေဓ ယဇ်ပွဲသို့ မလွဲမသွေ လာရောက်မည်။ ထိုနေရာတွင် ဒွိဇ (နှစ်ကြိမ်မွေး) တို့အား အစာအဟာရ ဖြန့်ဝေကာ စားပွဲထိုး၍ ဝန်ဆောင်မည်»။
Verse 27
मम त्वनुग्रहार्थाय प्रविशस्व पुरं स्वकम् । भार्याभ्यां सह धर्मज्ञ मा भूत् ते5त्र विचारणा,“इस समय आपसे एक प्रार्थना है--धर्मज्ञ! आज मुझपर कृपा करनेके लिये अपनी इन दोनों धर्मपत्नियोंके साथ इस नगरमें प्रवेश कीजिये। इस विषयमें आपको कोई अन्यथा विचार नहीं करना चाहिये
အာర్జုနက ပြောသည်– «ကျွန်ုပ်အား ကရုဏာပြုလိုသဖြင့် သင်၏ ကိုယ်ပိုင်မြို့တော်သို့ ဝင်ရောက်ပါ။ ဓမ္မကို သိမြင်သူအရှင်၊ သင်၏ ဇနီးနှစ်ပါးနှင့်အတူ လာပါ။ ဤကိစ္စ၌ မည်သည့် သံသယ၊ တွေးတောလှည့်ကွက်မျှ မထားပါနှင့်»။
Verse 28
उषित्वेह निशामेकां सुखं स्वभवने प्रभो । पुनरश्चानुगमनं कर्तासि जयतां वर,'प्रभो! विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ! यहाँ भी आपका ही घर है। अपने उस घरमें एक रात सुखपूर्वक निवास करके कल सबेरे फिर घोड़ेके पीछे-पीछे जाइयेगा'
အာర్జုနက ပြောသည်– «အရှင်၊ အောင်မြင်သူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူ၊ ဤနေရာလည်း သင်၏ အိမ်တော်ပင် ဖြစ်သည်။ သင်၏ အိမ်၌ တစ်ညတာ သက်သာစွာ နေထိုင်ပါ။ နံနက်အရုဏ်တက်သော် မြင်းယဇ်၏ မြင်းနောက်သို့ ထပ်မံ လိုက်ပါလိမ့်မည်»။
Verse 29
इत्युक्त: स तु पुत्रेण तदा वानरकेतन: । स्मयन् प्रोवाच कौन्तेयस्तदा चित्राड्रदासुतम्,पुत्रके ऐसा कहनेपर कुन्तीनन्दन कपिध्वज अर्जुनने मुसकराते हुए चित्राड्रदाकुमारसे कहा--
သားက ထိုသို့ ပြောဆိုသော် ကုန္တီ၏ သား၊ မျောက်အမှတ်တံဆိပ်ပါ အလံကို ထမ်းဆောင်သူ အာర్జုနသည် ပြုံးလျက်၊ ထိုအခါ စိတြာဒြဒါ၏ သားအား မိန့်ဆို하였다။
Verse 30
विदितं ते महाबाहो यथा दीक्षां चराम्यहम् । न स तावत् प्रवेक्ष्यामि पुरं ते पूुधुलोचन,“महाबाहो! यह तो तुम जानते ही हो कि मैं दीक्षा ग्रहण करके विशेष नियमोंके पालनपूर्वक विचर रहा हूँ। अतः विशाललोचन! जबतक यह दीक्षा पूर्ण नहीं हो जाती तबतक मैं तुम्हारे नगरमें प्रवेश नहीं करूँगा
အာర్జုနက ပြောသည်– «မဟာဗာဟု၊ ကျွန်ုပ်သည် ဒီက္ခာ (သန့်စင်ကတိ) ကို ခံယူ၍ စည်းကမ်းအတိုင်း ကျင့်သုံးနေသည်ကို သင် သိပြီးသားပင်။ ထို့ကြောင့် မျက်လုံးကျယ်သူ၊ ဒီက္ခာ မပြီးဆုံးသေးသရွေ့ သင်၏ မြို့တော်သို့ ကျွန်ုပ် မဝင်ရောက်မည်»။
Verse 31
यथाकामं व्रजत्येष यज्ञियाश्वो नरर्षभ । स्वस्ति ते5स्तु गमिष्यामि न स्थान विद्यते मम,“नरश्रेष्ठ! यह यज्ञका घोड़ा अपनी इच्छाके अनुसार चलता है (इसे कहीं भी रोकनेका नियम नहीं है); अतः तुम्हारा कल्याण हो। मैं अब जाऊँगा। इस समय मेरे ठहरनेके लिये कोई स्थान नहीं है”
အို နရရှ္ဌ (လူသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံး)၊ ယဇ္ဉအတွက် သတ်မှတ်ထားသော မြင်းဤကောင်သည် မိမိစိတ်ကြိုက် သွားလာ၏ (မည်သည့်နေရာတွင်မျှ တားဆီးရန် စည်းကမ်းမရှိ)။ သင်၌ မင်္ဂလာကောင်းကြီး ဖြစ်ပါစေ။ ယခု ငါ သွားတော့မည်။ ဤအခါ ငါ နေရန် အရပ်မရှိ။
Verse 32
स तत्र विधिवत् तेन पूजित: पाकशासनि: । भायभ्यामभ्यनुज्ञात: प्रायाद् भरतसत्तम:,तदनन्तर वहाँ बभ्रुवाहनने भरतवंशके श्रेष्ठ पुरुष इन्द्रकुमार अर्जुनकी विधिवत् पूजा की और वे अपनी दोनों भार्याओंकी अनुमति लेकर वहाँसे चल दिये
ထိုနေရာ၌ ဘဗြုဝါဟနသည် ဗိဓိတရားအတိုင်း အိန္ဒြ၏သား၊ ဘာရတဝంశအမြတ် အာర్జုနကို သင့်တော်စွာ ပူဇော်ဂုဏ်ပြု하였다။ ထို့နောက် မိမိ၏ မယားနှစ်ပါး၏ ခွင့်ပြုချက်ကို ရယူပြီး ထိုအရပ်မှ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 81
इति श्रीमहा भारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसरणे एकाशीतितमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌ အာရှ္ဝမေဓိက ပရဝ၌၊ အနုဂီတာ အပိုင်းအတွင်း၊ ယဇ္ဉမြင်းကို လိုက်လံခြင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော အခန်း ရှစ်ဆယ့်တစ်မြောက် ပြီးဆုံး၏။
Verse 83
अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृति: कृता । “महाबाहु धनंजय! आप मेरी कही हुई सारी बातें ध्यान देकर सुनिये। पार्थ! महाभारत- युद्धमें आपने जो शान्तनुकुमार महाराज भीष्मको अधर्मपूर्वक मारा है, उस पापका यह प्रायश्चित्त कर दिया गया
အို ပါရ္ထ၊ သူသည် အဓမ္မဖြင့် သတ်ဖြတ်ခံရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအမှုအတွက် အပြစ်လျော့ပေးရာ ပရాయရှ္စိတ္တကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
Verse 96
शिखण्डिना तु संयुक्तस्तमाश्रित्य हतस्त्वया । “वीर! आपने अपने साथ जूझते हुए भीष्मजीको नहीं मारा है, वे शिखण्डीके साथ उलझे हुए थे। उस दशामें शिखण्डीकी आड़ लेकर आपने उनका वध किया था
အာర్జုနက ပြောသည်— «သီခဏ္ဍင်ကို အကာအကွယ်အဖြစ် ယူကာ၊ ဘီရှ္မသည် သူနှင့် တိုက်ခိုက်နေစဉ်၌ သင်က ထိုသူကို ထိုးနှက်၍ လဲကျစေခဲ့သည်။ အို သူရဲကောင်း၊ သင်သည် ဘီရှ္မကို မျက်နှာချင်းဆိုင် တိုက်ပွဲဖြင့် အမှန်တကယ် မသတ်ခဲ့; ထိုအခိုက် သီခဏ္ဍင်ကို ကာရံအဖြစ် သုံးကာ သူ၏ကျဆုံးမှုကို ဖြစ်စေခဲ့သည်»။
Verse 103
कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् । “उसकी शान्ति किये बिना ही यदि आप प्राणोंका परित्याग करते तो उस पापकर्मके प्रभावसे निश्चय ही नरकमें पड़ते
အာర్జုနက ပြောသည်– «အဲဒီ အပြစ်ကံကြောင့် သင်သည် မလွဲမသွေ ငရဲသို့ ကျရောက်မည်။ အမှားကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်၍ ငြိမ်းချမ်းရေး မတည်ဆောက်သေးဘဲ အသက်ကို စွန့်လွှတ်ခဲ့လျှင် ထိုအပြစ်ကံ၏ အကျိုးဆက်က သင့်ကို ကြောက်မက်ဖွယ် ကံကြမ္မာသို့ ဆွဲချသွားမည်»။
Verse 166
पुन: पुन: प्रसाद्यैतांस्त एनमिदमन्रुवन् । “वे तत्काल वसुओंके पास जाकर उन्हें बारंबार प्रसन्न करके आपके लिये उनसे बारंबार क्षमा-याचना करने लगे। तब वसुगण उनसे इस प्रकार बोले--
အာర్జုနက ပြောသည်– သူတို့သည် ထိုဝသုတို့ထံသို့ သွားကာ အကြိမ်ကြိမ် စိတ်ကျေနပ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက် ဤစကားများဖြင့် သူ့အား ပြောကြား하였다။ သင့်အတွက်ဟူ၍ သူတို့သည် ခွင့်လွှတ်မှုကို ထပ်တလဲလဲ တောင်းပန်ကြ၏။ ထိုအခါ ဝသုတို့က သူတို့အား ဤသို့ ပြောဆိုကြသည်—
Verse 226
चित्राड़दाया: शृण्वत्या: कौरव्यदुहितुस्तदा । “देवि! तुमने जो यह कार्य किया है, यह सब मुझे अत्यन्त प्रिय है।” यों कहकर अर्जुनने चित्रांगदा तथा उलूपीके सुनते हुए अपने पुत्र मणिपुरनरेश बश्रुवाहनसे कहा--
ကူရုမင်းသမီး ချိတြာင်္ဂဒါ ကြားနေရစဉ် အာర్జုနက ပြောသည်– «အို ဒေဝီ၊ သင်ပြုခဲ့သော ဤအမှုသည် ငါ့အတွက် အလွန်ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် ဖြစ်၏»။ ထိုသို့ဆိုပြီး—ချိတြာင်္ဂဒါနှင့် ဥလူပီတို့ ကြားနေရသည့်အတွင်း—အာర్జုနသည် မဏိပူရဘုရင် ဖြစ်သော မိမိသား ဘဗ္ရုဝါဟနအား စကားဆို하였다။
Verse 1563
अभवं स च तच्छुत्वा विषादमगमत् परम् । ः | : है डर “उनकी बातें सुनकर मेरी सारी इन्द्रियाँ व्यथित हो उठीं और पातालमें प्रवेश करके मैंने अपने पितासे यह सारा समाचार कह सुनाया। यह सुनकर पिताजीको भी बड़ा खेद हुआ
အာర్జုနက ပြောသည်– «အဲဒီစကား들을 ကြားသည့်အခါ ငါသည် အလွန်အမင်း ဝမ်းနည်းပူဆွေးသွား၏။ ငါ့အာရုံအင်္ဂါများ တုန်လှုပ်သွားပြီး၊ ပာတားလ (အောက်လောက) သို့ ဝင်ကာ အကြောင်းအရာအားလုံးကို ငါ့အဖေထံ သတင်းပို့하였다။ ထိုသတင်းကို ကြားသော် ငါ့အဖေတော်လည်း နက်ရှိုင်းသော ဝမ်းနည်းခြင်းကို ခံစားရ၏»။
Frequently Asked Questions
The tension lies between accountability for harm in a strategic engagement and the later revelation that the act was an orchestrated test; the chapter resolves it by emphasizing intent, disclosure, and reparative action.
Restorative dharma is prioritized: when a conflict is framed as instrumental or misperceived, moral order is re-established through truth-telling, compassion, and concrete remediation rather than prolonged blame.
No explicit phalaśruti appears in this passage; its meta-function is narrative-ethical, demonstrating how reconciliation and repair integrate diverse lineages (Kuru, Maṇipura, nāga) within the post-war moral landscape.