Adhyaya 87
ययाति–अष्टक–प्रतर्दन संवादः | Yayāti’s Dialogue with Aṣṭaka and Pratardana on Merit, Gifts, and Ethical Restraint
Upa-parva: Sambhava Upaparva (Genealogies and Early Exempla)
This chapter is structured as a sequence of inquiries and replies. Aṣṭaka questions comparative precedence—who reaches divine compatibility first—using the metaphor of the sun and moon in motion. Yayāti answers by privileging disciplined restraint within the household sphere: an unattached, self-controlled mendicant-like life in the village is described as earlier/foremost in attainment. The discourse then turns to moral psychology: actions marked by cruelty or pursued with distorted understanding are treated as unwholesome, while straightforwardness (ārjava) and composure (samādhi) are elevated as noble traits. Aṣṭaka then challenges a radiant youth-like figure (Yayāti) about his identity and origin. Yayāti reveals he is about to enter an earthly hell due to exhausted merit (kṣīṇa-puṇya), falling from the sky, even as divine custodians press him onward; he notes he has obtained a boon from Śakra in this circumstance. Aṣṭaka and later Pratardana offer to transfer their own heavenly “worlds” (lokāḥ) to prevent Yayāti’s fall, framing generosity as rescue. Yayāti declines, asserting a principled constraint: one not born a Brahmin, even if a knower of sacred knowledge, should not subsist by accepting gifts; he further rejects living as a miserly Brahmin or as a Brahmin’s wife, emphasizing role-appropriate dignity and prior conduct. Pratardana repeats the offer; Yayāti acknowledges the existence and qualities of the offered worlds (described as sweet, ghee-anointed, sorrowless, and enduring for set periods), but again stresses that a ruler should not adopt ruthless or degrading measures when adversity arrives by fate. The chapter closes with another royal voice (Vasumanā) responding to Yayāti’s expressed wish to do what others have not done, keeping the focus on the ethics of aspiration under constraint.
Chapter Arc: ययाति—जो कभी इन्द्रतुल्य ऐश्वर्य से स्वर्ग में विहरता था—दीर्घ काल के बाद शक्र द्वारा पुनः स्वर्ग से पतित किया जाता है, और उसके पुण्य-क्षय का रहस्य कथा को भीतर तक हिला देता है। → पृथ्वीपति ययाति कुरुवंश-वर्धक होकर भी अंततः वैराग्य का मार्ग चुनता है: छोटे पुत्र पूरु को राज्य सौंपकर वन में वानप्रस्थ-विधान से कठोर तप करता है—फल-मूल, यज्ञाग्नि-सेवा, क्रोध-जय, पितृ-देव-तर्पण; फिर वायु-भक्षण, पंचाग्नि-मध्य तप, एकपाद-स्थित साधना—पर प्रश्न बना रहता है: क्या यह तप स्थायी स्वर्ग दे सकेगा? → तप की चरम सीमा के बाद ययाति पुनः स्वर्गारोहण करता है—पर उसी स्वर्ग-निवास में ‘बहुत काल’ के पश्चात शक्र द्वारा पतन का संकेत यह उद्घोष करता है कि पुण्य भी क्षयशील है; स्वर्ग स्थिर नहीं, कर्मफल की घड़ी है। → अध्याय ययाति के तप-क्रम और स्वर्ग-गमन/पतन की परंपरा को स्थापित करता है, तथा यह भी जोड़ता है कि मुनि-समाज/सभा में ययाति का अन्य धर्मात्मा राजाओं (वसुमान्, अष्टक, प्रतर्दन, शिबि) से संगम-प्रसंग प्रसिद्ध है—मानो राजधर्म और तपधर्म की संयुक्त परंपरा का प्रमाण। → ययाति के पतन के बाद आगे यह जिज्ञासा तीव्र होती है कि स्वर्ग-स्थायित्व का उपाय क्या है, और उन अन्य राजाओं के साथ सभा-संवाद में कौन-सा निर्णायक उपदेश/निष्कर्ष प्रकट होगा।
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें ययात्युपाख्यानके प्रसंगमें पूर्ववायातसमाप्तिविषयक पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ८५ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ३ “लोक मिलाकर कुल ३८३ लोक हैं) #्न्रैमा रन (2) अऔअन+े षडशीतितमो<्ध्याय: वनमें राजा ययातिकी तपस्या और उन्हें स्वर्गलोककी प्राप्ति वैशम्पायन उवाच एवं स नाहुषो राजा ययाति: पुत्रमीप्सितम् । राज्येडभिषिच्य मुदितो वानप्रस्थो5भवन्मुनि:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထို့ကြောင့် နဟုရှ၏ မျိုးဆက်ဖြစ်သော မင်းယယာတိသည် မိမိလိုလားသော သားကို ရာဇဘိသိက္ခာဖြင့် ဝမ်းမြောက်စွာ တင်မြှောက်ပြီးနောက် ရာဇဘဝမှ ဆုတ်ခွာကာ တောဝင်အဆင့် (ဝါနပရස්ထ) သို့ ဝင်ရောက်၍ မုနိကဲ့သို့ နေထိုင်하였다။
Verse 2
उषित्वा च वने वासं ब्राह्मणै: संशितव्रत: । फलमूलाशनो दान्तस्तत: स्वर्गमितो गत:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– မင်းယယာတိသည် တောတွင် ဗြာဟ္မဏများနှင့်အတူ နေထိုင်ကာ ကျပ်တည်းသော ဝရတများကို စောင့်ထိန်း၍ သစ်သီးနှင့် အမြစ်တို့ကိုသာ စားသောက်ပြီး စိတ်နှင့် အင်္ဒြိယတို့ကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဤလောကမှ ထွက်ခွာ၍ ကောင်းကင်ဘုံသို့ ရောက်하였다။
Verse 3
स गत: स्वर्निवासं तं॑ निवसन् मुदितः सुखी । कालेन चातिमहता पुन: शक्रेण पातितः
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– သူသည် ကောင်းကင်ဘုံနေရပ်သို့ ရောက်သွားပြီး ဝမ်းမြောက်စွာ သက်သာချမ်းသာ နေထိုင်하였다။ သို့သော် အလွန်ရှည်လျားသော ကာလကြာပြီးနောက် သက္ကရာ (အိန္ဒြ) က သူ့ကို ထပ်မံ ကျဆင်းစေ하였다။
Verse 4
निपतन प्रच्युत: स्वर्गादप्राप्तो मेदिनीतलम् । स्थित आसीदन्तरिक्षे स तदेति श्रुतं मया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– «ကောင်းကင်ဘုံမှ ကျဆင်း၍ စွန့်ပစ်ခံရသော်လည်း မြေပြင်သို့ မရောက်သေးဘဲ အလယ်ကောင်းကင်တွင်ပင် ရပ်တည်နေခဲ့သည်ဟု ငါကြားသိရသည်»။
Verse 5
तत एव पुनश्चापि गतः स्वर्गमिति श्रुतम् राज्ञा वसुमता सार्थमष्टकेन च वीर्यवान्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်– ထိုနေရာတည်းကပင် သတ္တိပြည့်ဝသောသူသည် မင်းဝသုမတ်နှင့် အဋ္ဌကတို့နှင့်အတူ ကောင်းကင်ဘုံသို့ ထပ်မံ တက်ရောက်သွားသည်ဟု ကြားသိရသည်။
Verse 6
जनमेजय उवाच कर्मणा केन स दिवं पुन: प्राप्तो महीपति:,जनमेजयने पूछा--मुने! किस कर्मसे वे भूपाल पुनः स्वर्गमें पहुँचे थे?
ဇနမေဇယ မေးလေသည်— «ဘယ်ကောင်းမှု (ကမ္မ) ကြောင့် အဲဒီမင်းကြီးက ကောင်းကင်ဘုံကို ထပ်မံရောက်နိုင်ခဲ့သနည်း?»
Verse 7
सर्वमेतदशेषेण श्रोतुमिच्छामि तत्त्वत: । कथ्यमानं त्वया विप्र विप्र्षिगणसंनिधौ,विप्रवर! मैं ये सारी बातें पूर्णरूपसे यथावत् सुनना चाहता हूँ। इन ब्रह्मर्षियोंके समीप आप इस प्रसंगका वर्णन करें
ဇနမေဇယ မေးလေသည်— «ဤအရာအားလုံးကို အပြည့်အစုံ၊ အမှန်တကယ်အတိုင်း ငါကြားလို၏။ အို ဗြာဟ္မဏ၊ ဤမဟာဣသိတို့ စုဝေးရာ၌ ဤအကြောင်းကို ပြောပြပါ—နှစ်ကြိမ်မွေးသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးရေ!»
Verse 8
देवराजसमो हासीद् ययाति: पृथिवीपति: । वर्धन: कुरुवंशस्य विभावसुसमद्युति:,कुरुवंशकी वृद्धि करनेवाले, अग्निके समान तेजस्वी राजा ययाति देवराज इन्द्रके समान थे
ဇနမေဇယ ပြောလေသည်— «မြေပြင်၏အရှင် မင်းကြီး ယယာတိသည် နတ်မင်း (အိန္ဒြ) နှင့်တူ၏။ ကုရုမျိုးဆက်ကို တိုးပွားစေသူဖြစ်၍ ဗိဘာဝသု (အဂ္ဂိ) ကဲ့သို့ တောက်ပသော တေဇောဓာတ်ရှိ၏»။
Verse 9
तस्य विस्तीर्णयशस: सत्यकीर्तेर्महात्मन: । चरितं श्रोतुमिच्छामि दिवि चेह च सर्वश:
ဇနမေဇယ ပြောလေသည်— «သူ၏ဂုဏ်သတင်းသည် အရပ်ရပ်သို့ ပြန့်နှံ့၏။ အမှန်တရားပေါ်တည်သော ကီर्तिရှိသည့် မဟာသတ္တဝါ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိနှင့် လုပ်ရပ်တို့ကို—ကောင်းကင်ဘုံ၌လည်း၊ ဤလောက၌လည်း အနှံ့အပြား ကျော်ကြားသော ထိုအကြောင်းကို—ငါ အပြည့်အစုံ ကြားလို၏»။
Verse 10
वैशम्पायन उवाच हन्त ते कथयिष्यामि ययातेरुत्तमां कथाम् | दिवि चेह च पुण्यार्था सर्वपापप्रणाशिनीम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယန ပြောလေသည်— «ကဲ၊ သင်အား ယယာတိ၏ အထူးမြတ်သော ပုံပြင်ကို ငါ ပြောပြမည်။ ဤလောက၌လည်း ကောင်းကင်ဘုံ၌လည်း ကုသိုလ်ဖြစ်စေပြီး အပြစ်အားလုံးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ငါ သင်အား ရှင်းလင်းဖော်ပြမည်»။
Verse 11
ययातिर्नाहुषो राजा पूरुं पुत्र कनीयसम् | राज्येडभिषिच्य मुदित: प्रवव्राज वनं तदा
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ နဟုရှ၏သား မင်းယယာတိသည် အငယ်ဆုံးသား ပူရုကို ဝမ်းမြောက်စွာ နန်းတင်အဘိသေက ပြု၍ အာဏာကို အပ်နှံ하였다။ ထို့နောက် စိတ်နှလုံးကျေနပ်တည်ငြိမ်လျက် တောသို့ ထွက်ခွာသွား၏။ သင့်တော်သော အမွေဆက်ခံသူကို တင်မြှောက်ပြီးနောက် အာဏာမှ ဆုတ်ခွာသည့် မင်းဓမ္မကို လိုက်နာကာ၊ သစ်သီးနှင့် အမြစ်တို့ကို အာဟာရပြု၍ တောဝနဘဝကို နေထိုင်하였다။
Verse 12
अन्त्येषु स विनिक्षिप्य पुत्रान् यदुपुरोगमान् । फलमूलाशनो राजा वने संन्यवसच्चिरम्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ယဒုကို ဦးဆောင်သော သားတို့ကို နယ်စပ်ဒေသများသို့ ခန့်အပ်ပြီးနောက်၊ မင်းသည် သစ်သီးနှင့် အမြစ်တို့ကို စားသောက်ကာ တောထဲတွင် အချိန်ကြာမြင့်စွာ နေထိုင်하였다။ ဤအဖြစ်အပျက်သည် အမွေဆက်ခံမှုနှင့် အစီအစဉ်ကို သေချာစီမံပြီးနောက် အာဏာကို မကပ်မိဘဲ တင်းကျပ်သည့် သာသနာတရားနှင့် ထိန်းချုပ်မှုကို ရွေးချယ်သည့် အုပ်ချုပ်သူ၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 13
शंसितात्मा जितक्रोधस्तर्पयन् पितृदेवता: । अग्नींश्व विधिवज्जुद्धन् वानप्रस्थविधानत:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ မင်းသည် အတွင်းစိတ်ကို သန့်စင်ကာ ဒေါသကို အနိုင်ယူ하였다။ နတ်တို့နှင့် ဘိုးဘွားဝိညာဉ်တို့အား နေ့စဉ် တర్పဏ (ရေဖြင့် ပူဇော်ခြင်း) ပြု၍၊ တောနေသူ (ဝါနပရස්ထ) အာရှရမ၏ စည်းကမ်းအတိုင်း သန့်ရှင်းသော မီးများကို ထိန်းသိမ်းကာ သာသနာကျမ်းညွှန်ကြားချက်အတိုင်း အဂ္နိဟောတရ (မီးပူဇော်) ကို မှန်ကန်စွာ ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 14
अतिथीन् पूजयामास वन्येन हविषा विभु: । शिलोज्छवृत्तिमास्थाय शेषान्नकृतभोजन:
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ အမြတ်တန်သူသည် တောထွက်ဟဝိသ (သစ်သီး၊ အမြစ် စသည်) ဖြင့် ဧည့်သည်တို့ကို ဂုဏ်ပြုဧည့်ခံ하였다။ śiloccha ဟုခေါ်သော အသက်မွေးပုံစံကို အားထား၍၊ မိမိအတွက်မူ ပူဇော်ပြီးနောက် ကျန်ရစ်သည့် ယဇ်ကျန်အစာကိုသာ စားသောက်하였다။ ဤသည်မှာ စည်းကမ်းရှိသော ရိုးရှင်းမှုနှင့် မိမိစားသောက်ခြင်းထက် ဧည့်ဝတ်ကို ဦးစားပေးသည့် သီလကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 15
पूर्ण वर्षसहस्रं च एवंवृत्तिरभून्नप: । अब्भक्ष: शरदस्त्रिंशदासीज्नियतवामड्मना:,राजाको इसी वृत्तिसे रहते हुए पूरे एक हजार वर्ष बीत गये। उन्होंने मन और वाणीपर संयम करके तीस वर्षोतक केवल जलका आहार किया
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ဤသို့ စည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းလျက် မင်းသည် တစ်ထောင်နှစ် ပြည့်စုံ하였다။ စကားနှင့် စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ကာ၊ ဆောင်းဦးကာလ သုံးဆယ်ကြိမ်တိုင်အောင် ရေတစ်မျိုးတည်းကိုသာ အာဟာရပြု၍ နေထိုင်하였다—ထိန်းသိမ်းမှုနှင့် တည်ကြည်ခိုင်မာမှုဖြင့် အမှတ်အသားပြုသော တင်းကျပ်သည့် သစ္စာကတိဖြစ်၏။
Verse 16
ततश्न वायुभक्षो5भूत् संवत्सरमतन्द्रित: । तथा पज्चाग्निमध्ये च तपस्तेपे च वत्सरम्,तत्पश्चात् वे आलस्यरहित हो एक वर्षतक केवल वायु पीकर रहे। फिर एक वर्षतक पाँच अग्नियोंके बीचमें बैठकर तपस्या की
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ထို့နောက် ပျင်းရိမှုကင်းစင်လျက် တစ်နှစ်ပတ်လုံး လေကိုသာ အာဟာရအဖြစ်ခံယူ၍ နေထိုင်하였다။ ထို့နောက် တစ်နှစ်တိုင်တိုင် «မီးငါးပုံ» အလယ်၌ ထိုင်ကာ တပဿာကို ပြင်းထန်စွာ ကျင့်ခဲ့သည်—ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်သည့် စည်းကမ်းတရားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို သန့်စင်ကာ စိတ်ဓာတ်ကို ခိုင်မာစေလိုသော အကျင့်ဖြစ်သည်။
Verse 17
एकपाद: स्थितश्चासीत् षण्मासाननिलाशन: । पुण्यकीर्तिस्तत: स्वर्गे जगामावृत्य रोदसी
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ တစ်ခြေတည်းဖြင့် ရပ်တည်ကာ လေကိုသာ အာဟာရအဖြစ်ခံယူ၍ ခြောက်လတိုင်တိုင် နေထိုင်하였다။ ထို့နောက် တပဿာ၏ ကုသိုလ်ကြောင့် မြေကြီးနှင့် ကောင်းကင်တစ်လျှောက် ကျော်ကြားမှုကို ဖြန့်ကျက်ခဲ့သော ပုဏ္ယကီရ္တိ (ယယာတိမင်း) သည် နတ်လောကသို့ ထွက်ခွာသွား하였다။
Verse 53
प्रतर्दनेन शिबिना समेत्य किल संसदि । फिर यह भी सुननेमें आया है कि वे पराक्रमी राजा ययाति मुनिसमाजमें राजा वसुमान्
ဝိုင်ရှမ္ပါယနက ပြောသည်။ ထို့အပြင် ကြားသိရသည်မှာ သတ္တိပြင်းထန်သော ယယာတိမင်းသည် မုနိတို့၏ အစည်းအဝေးခန်းမ၌ ဝစုမာန်မင်း၊ အဋ္ဌက၊ ပရတရဒန၊ နှင့် ရှိဘိတို့နှင့်အတူ စုဝေးခဲ့ပြီး၊ ထိုနေရာမှပင် သာဓုသူတော်ကောင်းတို့၏ အဖော်အပေါင်း၏ သန့်စင်စေသော အာနုဘော်ကြောင့် နတ်လောကသို့ ထပ်မံ ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။
Verse 86
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि उत्तरयायाते षडशीतितमो<ध्याय: ।। ८६ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत सम्भवपर्वमें उत्तरयायातविषयक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ အာဒိပရဝ၌၊ အထူးသဖြင့် သမ္ဘဝပရဝအတွင်းရှိ ဥတ္တရနှင့် ယယာတိကို ဆိုင်သော အခန်း (အဓ္ဓာယ) ၈၆ သည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤကော်လိုဖွန်သည် အခန်းပြီးဆုံးကြောင်းကို မှတ်သားစေပြီး၊ မင်းဆက်ဇာတ်ကြောင်းအခြေပြုသော ဆက်လက်ပြောကြားမှုသို့ ကူးပြောင်းသွားမည်ကို ညွှန်ပြသည်—မျိုးရိုး၊ တာဝန် (ဓမ္မ) နှင့် မင်း၏ အကျင့်အကြံ၏ ကာရဏာ-အကျိုးဆက်တို့ကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Frequently Asked Questions
Whether it is ethically permissible to avert a deserved fall caused by exhausted merit by accepting another person’s heavenly rewards; the chapter tests the boundary between compassionate exchange and compromised integrity.
Merit is finite and cannot substitute for sustained ethical discipline; dignity and role-appropriate conduct should be maintained even under misfortune, and straightforwardness with inner composure is treated as a stable marker of nobility.
No explicit phalaśruti formula appears in the provided passage; the meta-lesson is implicit—understanding the limits of puṇya and the ethics of giving/receiving clarifies how dharma governs both worldly status and post-mortem outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.