Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Yoga & Brahma-vidya, Shloka 22

अध्याय ३८० — गीतासारः

The Essence of the Gītā

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtaṃ

အလိုဆန္ဒ၊ မုန်းတီးမှု၊ ချမ်းသာမှု၊ ဒုက္ခ၊ စုဖွဲ့တည်ရှိမှု (ကိုယ်နှင့် အင်ဒြိယတို့၏ ပေါင်းစည်းမှု)၊ စေတနာ/အသိစိတ်၊ နှင့် ဓြတိ (တည်ကြည်ခိုင်မာမှု) — ဤအရာတို့ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ‘ကေတ္တရ’ (kṣetra) ဟု၊ ၎င်း၏ ပြောင်းလဲမှုများနှင့်အတူ ကြေညာထားသည်။

इच्छाdesire
इच्छा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootइच्छा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
द्वेषःaversion
द्वेषः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootद्वेष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
सुखम्pleasure
सुखम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन
दुःखम्pain
दुःखम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदुःख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन
सङ्घातःaggregate/collection
सङ्घातः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसङ्घात (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
चेतनाconsciousness/awareness
चेतना:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचेतना (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
धृतिःsteadfastness
धृतिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootधृति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन
एतत्this
एतत्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्षेत्रम् इति पदस्य विशेषणम्
क्षेत्रम्field (of experience)
क्षेत्रम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन
समासेनbriefly/in summary
समासेन:
Karana (करण)
TypeIndeclinable
Rootसमास (प्रातिपदिक)
Formतृतीया विभक्ति (Instrumental), एकवचन; क्रियाविशेषणभावे (adverbial: ‘in brief’)
स-विकारम्with modifications/with changes
स-विकारम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस (उपसर्गसदृश/सह-अर्थक) + विकार (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (सह-तत्पुरुषः: विकारेण सह), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; क्षेत्रम् इति पदस्य विशेषणम्
उदाहृतम्is declared
उदाहृतम्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootउद् + आ + हृ (धातु) → उदाहृत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (PPP), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया विभक्ति, एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is stated/declared’

Lord Agni (instructional narration to Sage Vasiṣṭha, consistent with Agni Purāṇa dialogue frame)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Sandhi Resolution Notes: सङ्घातः चेतना → सङ्घातश्चेतना; एतत् क्षेत्रम् → एतत्क्षेत्रम्; सविकारम् उदाहृतम् → सविकारमुदाहृतम्.

K
Kshetra (Field)
C
Cetanā (Consciousness)
D
Dhṛti (Fortitude)

FAQs

It imparts kṣetra-vidyā: a technical enumeration of the embodied ‘field’ (body–mind complex) via its key psychological and functional factors—desire, aversion, pleasure, pain, the psycho-physical aggregate, consciousness, and steadfastness—used for discriminative analysis in Sāṅkhya–Yoga practice.

Beyond rituals and worship, the Agni Purāṇa compiles systematic philosophical taxonomies; this verse functions like a concise doctrinal glossary entry defining kṣetra and its vikāras, aligning Purāṇic teaching with classical Sāṅkhya/Yoga-style categories for self-study and instruction.

By recognizing these factors as constituents/modifications of kṣetra, a practitioner reduces identification with fluctuating states (desire, aversion, pleasure, pain) and cultivates steadiness (dhṛti), supporting detachment, clearer discernment, and more sattvic karma.