Adhyaya 286
AyurvedaAdhyaya 28633 Verses

Adhyaya 286

अध्यायः २८६ — गजचिकित्सा (Elephant Medicine)

ဤအধ্যာယသည် ယခင်အধ্যာယမှ တရားဝင်ကူးပြောင်းကာ ရာဇဝင်တော်စတေးနှင့် စစ်မြေပြင်အောင်မြင်မှုအတွက် အရေးကြီးသော အာယုဝေဒအထူးဘာသာရပ် «ဂဇ-စိကိစ္စာ» (ဆင်ဆေးပညာ) ကို မိတ်ဆက်သည်။ ပာလကာပျာက လောမပာဒအား ပြောကြားသည့်အသံဖြင့် ဆင်ကောင်း၏ လက္ခဏာများ—ခြေသည်းအရေအတွက်၊ မုဿ်တ (musth) ရာသီအလေ့အထ၊ ဆင်စွယ်မညီမှု၊ အသံအရည်အသွေး၊ နားအကျယ်၊ အရေပြားအမဲစက်များ—ကို ဖော်ပြပြီး အရွယ်ပု သို့မဟုတ် ပုံပျက်ဆင်မျိုးကို ပယ်ချသည်။ ထို့နောက် ဆင်ထိန်းသိမ်းမှုကို ရာဇဓမ္မနှင့် စစ်အောင်မြင်မှုနှင့် ချိတ်ဆက်ကာ အောင်ပွဲသည် စည်းကမ်းရှိသော စစ်ဆင်များနှင့် စခန်းစည်းကမ်းတကျ စီမံခန့်ခွဲမှုအပေါ် မူတည်ကြောင်း အလေးပေးသည်။ ကုသမှုများကို လက်တွေ့အစီအစဉ်ဖြင့် ဆက်လက်တင်ပြသည်—လေမဝင်သော နေရာပြင်ဆင်ခြင်းနှင့် ဆီလိမ်းရန်အဆင်သင့်လုပ်ခြင်း၊ အပြင်ပိုင်းကုထုံးများ (ပခုံးကုထုံး၊ မက်ဆာ့ခ်)၊ အတွင်းဆေးများ (ဂီ/ဆီပြင်ဆင်မှု၊ ဆေးရည်ပြုတ်၊ နို့၊ အသားရည်) နှင့် ရောဂါအလိုက်ကုသမှု—ပန်ဒုကဲ့သို့ ဖြူဖျော့ခြင်း၊ အာနာဟ ဖောင်းတင်းခြင်း၊ မူးလဲခြင်း၊ ခေါင်းကိုက် (နာစျယာအပါအဝင်)၊ ခြေဖျားရောဂါ၊ တုန်ခါခြင်း၊ ဝမ်းလျှော၊ နားဖောင်း၊ လည်ချောင်းပိတ်ဆို့ခြင်း၊ ဆီးမထွက်ခြင်း၊ အရေပြားရောဂါ၊ ပိုးရောဂါ၊ ချွတ်ယွင်းပိန်လှီခြင်း၊ ဝမ်းဗိုက်နာ (colic) နှင့် အဖုအနာကို ခွဲဖောက်ပြီး ဆီလိမ်း/အင်နီမာထိ စီမံခြင်း။ အဆုံးတွင် အာဟာရနှင့် နေထိုင်စည်းကမ်း (သီးနှံအဆင့်လိုက်၊ အားတိုးအစာ၊ ရာသီလိုက် ရေဖျန်းခြင်း) ကို ဖော်ပြပြီး စစ်ရေး-ပူဇော်သဘောလည်း ထိန်းသိမ်းထားသည်—အောင်မြင်မှုအတွက် မီးခိုးဖျန်းခြင်း၊ မျက်စိဆေးကြောခြင်းနှင့် ကော်လီရီယမ်၊ မန္တရနှင့်ချိတ်ဆက်သော မျက်စိအားပေးခြင်းတို့ဖြင့် အဂ္နိပုရာဏ၏ ဆေးပညာ၊ စစ်ပညာနှင့် သာသနာတော်အာနုဘော် ပေါင်းစည်းမှုကို ပြသသည်။

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे कल्पसागरो नाम पञ्चाशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षडशीत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः गजचिकित्सा पालकाप्य उवाच गजलक्ष्म चिकित्साञ्च लोमपाद यदामि ते दीर्घहस्ता महोच्छ्वासाः प्रसस्तास्ते महिष्णवः

ဤသို့ဖြင့် အဂ္နိ မဟာပုရာဏ၌ «ကလ္ပသာဂရ» ဟုအမည်ရသော ၂၈၅ မြောက် အခန်း ပြီးဆုံး၏။ ယခု ၂၈၆ မြောက် အခန်း «ဆင်ဆေးကုသမှု» စတင်၏။ ပာလကာပျ (Pālakāpya) မိန့်ကြားသည်— «လောမပာဒ (Lomapāda) အို၊ ဆင်တို့၏ ရောဂါများနှင့် မကောင်းသင်္ကေတများကို ကုသနည်းကို သင်အား ငါပေးမည်။ ချီးမွမ်းထိုက်သော ဆင်တို့သည် နှာမောင်းရှည်၍ အသက်ရှူသံနက်ရှိုင်းကာ ရာဇဝင်တော်အတွက် သင့်လျော်ကြ၏»။

Verse 2

विंशत्यष्टादशनखाः शीतकालमदाश् च ये दक्षिणञ्चोन्नतन्दन्तं वृंहितं जलदोपमं

ခြေသည်း ၂၈ ခုရှိ၍ အအေးရာသီတွင် မဒ (musth) ဝင်တတ်သော၊ ညာဘက် ဆင်စွယ် မြင့်တက်နေသော၊ အသံနက်ရှိုင်း၍ မိုးတိမ်ကဲ့သို့ ဟိန်းသံတူသော ဆင်တို့ကို ကောင်းမွန်သင်္ကေတရှိသော အထူးကောင်းသော အမျိုးအစားဟု ဖော်ပြသည်။

Verse 3

कर्णौर् च विपूलौ येषां सूक्ष्मविन्द्वन्वितत्वचौ ते धार्या न तथा धार्या वामना ये च सङ्कुशाः

နားကျယ်ဝန်း၍ အရေပြားပေါ်တွင် အလွန်သေးငယ်သော အစက်အပြောက်များ ပါရှိသူတို့ကို သင့်လျော်သူဟု လက်ခံရမည်။ သို့ရာတွင် အရပ်ပုသူများ သို့မဟုတ် စင်္ကူရှ် (ချွန်တံ) ကဲ့သို့ နားကွေးချိတ်သူများကို ထိုနည်းတူ မလက်ခံရ။

Verse 4

हस्तिन्यः पार्श्वगर्भिण्यो च मूढा मतङ्गजाः वर्णं सत्वं बलं रूपं कान्तिः संहननञ्जवः

မိန်းမဆင်များ၊ ဘေးဖက်မှ ကိုယ်ဝန်ရသူများ (မှန်ကန်သော မိတ်ဆက်မရှိဘဲ ကိုယ်ဝန်ရှိသူများ) နှင့် ဉာဏ်မပြတ်သော ဆင်ထီးများ—၎င်းတို့၏ အရောင်၊ သဘောသဘာဝ၊ အင်အား၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ တောက်ပမှု၊ ကိုယ်ခန္ဓာတည်ဆောက်မှု၏ တင်းရင်းမှုနှင့် အမြန်နှုန်းတို့ကို စိစစ်ရမည်။

Verse 5

सप्तस्थितो गजश्चेदृक् सङ्ग्रामेरीञ्जयेत्स च कुञ्जराः परमा शोभा शिविरस्य बलस्य च

ဤသို့ စံသတ်မှတ်ထားသော ခုနစ်မျိုးသော တည်နေရာများတွင် ဆင်ကို ချထားနိုင်လျှင် စစ်ပွဲ၌ အောင်မြင်မှုကို ဆောင်ကြဉ်းပေးသည်။ ထို့ပြင် စစ်ဆင်များသည် စခန်းနှင့် တပ်မတော်၏ အမြင့်မြတ်ဆုံး အလှတရားဖြစ်သည်။

Verse 6

आयत्तं कुञ्जरैश् चैव विजयं पृथिवीक्षितां पाकलेषु च सर्वेषु कर्तव्यमनुवासनं

မြေကြီး၏ မင်းများကို အနိုင်ယူခြင်းသည် စစ်ဆင်များပေါ်တွင် အမှန်တကယ် မူတည်သည်။ ထို့ပြင် စစ်စခန်းနှင့် ကာကွယ်ရေးတပ်စခန်း အားလုံးတွင် စည်းကမ်းနှင့် အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကို မဖြစ်မနေ ကျင့်သုံးရမည်။

Verse 7

घृततैलपरीपाकं स्थानं वातविवर्जितं स्कन्धेषु च क्रिया कर्या तथा पालकवन्नृपाः

ဂျီ (ghṛta) နှင့် ဆီကို ပူနွေးအောင် ပြုလုပ်၍ လိမ်းထားသော၊ လေတိုက်ခတ်မှု (vāta) မရှိသော နေရာကို စီစဉ်ရမည်။ ထို့နောက် ပခုံးများအတွက် ကုထုံးကိုလည်း ထိုနည်းတူ—အို မင်းတို့—ကလေးကို စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့ သေချာဂရုစိုက်၍ ဆောင်ရွက်ရမည်။

Verse 8

गोमूत्रं पाण्डुरोगेषु रजनीभ्यां घृतन्द्विज आनाहे तैलसिक्तस्य निषेकस्तस्य शस्यते

ပဏ္ဍုရောဂ (အသားအရေဖြူဖျော့/သွေးအားနည်း) တွင် နွားဆီးကို သောက်သုံးရန် သတ်မှတ်ထားသည်။ ထို့ပြင် ရဇနီ နှစ်မျိုး (နနွင်းမျိုးကွဲ) နှင့် ဂျီ (ghee) ပေါင်းစပ်သုံးစွဲရသည်။ အို ဒွိဇ၊ အာနာဟ (ဝမ်းဗိုက်ဖောင်း၍ လေတားဆီး) ဖြစ်လျှင် ဆီဖြင့် နိသေက (လောင်းချကုထုံး) ပြုလုပ်ရန် အကြံပြုသည်။

Verse 9

लवणैः पञ्चभिर्मश्रा प्रतिपानाय वारुणी धन्वन्तरिरुवाचेति ञ मर्दना इति ञ विडङ्गत्रिफलाव्योषसैन्धवैः कवलान् कृतान्

ဝါရုဏီ (ဆေးဖက်ဝင် အချဉ်ဖောက်အရက်) ကို ဆားငါးမျိုးနှင့် ရောစပ်၍ ဆေးသောက်ပြီးနောက် သောက်ရန် (post-dose vehicle) သတ်မှတ်သည်။ ဤသို့ ဓန္ဝန္တရီ မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထို့ပြင် “မရ္ဒနာ” (ကြိတ်နယ်/ပွတ်လိမ်း ဆေးပေါင်း) ဟူသော ပြင်ဆင်မှုကို ဝိဍင်္ဂ၊ တြိဖလာ၊ ဗျိုးရှ၊ နှင့် စိုင်န္ဓဝ (ကျောက်ဆား) တို့ဖြင့် ကဝလ (ပါးစပ်တွင် ကိုင်ထားသော လုံး) ပြုလုပ်၍ ထုတ်လုပ်သည်။

Verse 10

मूर्छासु भोजयेन्नागं क्षौद्रन्तोयञ्च पाययेत् अग्यङ्गः शिरसः शूले नस्यञ्चैव प्रशस्यते

မူးလဲခြင်း (မူရ္ချာ) တွင် နာဂ (nāga—လက်ဒ်/ခဲ) ကို အစာအဖြစ် ပေးသုံးစွဲစေ၍ ပျားရည်ရေကိုလည်း သောက်စေရာ၏။ ခေါင်းကိုက်ခြင်းတွင် ခေါင်းဆီနှိပ်နယ်ခြင်းနှင့် နာသျ (nasya—နှာခေါင်းမှ ဆေးထည့်ကုထုံး) ကို အမှန်တကယ် ချီးမွမ်းအပ်သည်။

Verse 11

नागानां स्नेहपुटकः पादरोगानुपक्रमेत् पश्चात् कल्ककषायेण शोधनञ्च विधीयते

ခြေထောက်ရောဂါများတွင် နာဂ (nāga—လက်ဒ်/ခဲ) ဖြင့် ပြုလုပ်သော ဆီပြန်ပူတစ် (snehapuṭaka—oleaginous poultice) ကို အစပြုကုသရမည်။ ထို့နောက် ကလ္က (ပျစ်ပျစ်လိမ်းဆေး) နှင့် ကဿာယ (ဆေးရည်ပြုတ်) ဖြင့် သန့်စင်/ရှင်းလင်းကုထုံး (śodhana) ကို ဆောင်ရွက်ရသည်။

Verse 12

शिखितित्तिरिलावानां पिप्पलीमरिचान्वितैः रसैः सम्भोजयेन्नगं वेपथुर्यस्य जायते

တုန်ခါခြင်း (ဝေပထု) ဖြစ်ပေါ်လာသူအတွက် နာဂ (nāga—လက်ဒ်/ခဲ) ကို မယူးရ (peacock) နှင့် တိတ္တိရိ (partridge) တို့၏ အရည်ညှစ် (ရသ) နှင့် ပိပ္ပလီ (long pepper)၊ မရိချ (black pepper) တို့ပေါင်းစပ်ကာ စားသုံးနိုင်အောင် ပြုလုပ်၍ ပေးသုံးစွဲရမည်။

Verse 13

बालबिल्वं तथा लोध्रं धातकी सितया सह अतीसारविनाशाय पिण्डीं भुञ्जीत कुञ्जरः

ဝမ်းလျှောရောဂါ (အတိသာရ) ကိုဖျက်ဆီးရန် ဆင်သည် နုနယ်သော ဘိလွာ၊ လောဓရ၊ ဓာတကီတို့ကို သကြားနှင့်ပေါင်း၍ ပြုလုပ်ထားသော ပိဏ္ဍီ (လုံးဆေး) ကို စားသင့်သည်။

Verse 14

नस्यं करग्रहे देयं घृतं लयणसंयुतम् मागधीनागराजाजीयवागूर्मुस्तसाधिता

နှာခေါင်းဆေး (နသျ) အတွက် လက်ဖဝါးတွင်ကိုင်၍ ဂျီ (ghee) ကိုပေးရမည်။ ၎င်းကို ကျောက်ဆားနှင့်ပေါင်းစပ်ကာ မာဂဓီ (ပိပ္ပလီ)၊ နာဂရ (ခြောက်သွေ့ဂျင်း)၊ အဇာဇီ (ဇီရာ)၊ ယဝါဂူ (ဆန်ပြုတ်) နှင့် မုစတာတို့ဖြင့် ဆေးဖက်ပြုလုပ်ထားရမည်။

Verse 15

उत्कर्णके तु दातव्या वाराहञ्च तथा रसम् दशमूलकुलत्थाम्लकाकमाचीविपाचितम्

နားဖောင်းထွက်/နားရောင် (ဥတ္ကဏ္ဏက) ဖြစ်လျှင် ဝက်တောအဆီ သို့မဟုတ် ဝက်တောမှရသော အနှစ်ကိုလည်း ပေးရမည်။ ထို့အပြင် ဒသမူလ၊ ကုလတ္ထ၊ ချဉ်စေသောပစ္စည်းများနှင့် ကာကမာချီတို့ကို ချက်ပြုတ်၍ ပြုလုပ်ထားသော ဆေးရည်ကိုလည်း ပေးရမည်။

Verse 16

तैलमूषणसंयुक्तं गलग्रहगदापहम् अष्टभिर्लवणैः पिष्ठैः प्रसन्नाः पाययेद्घृतम्

ဆီနှင့် အပူပေးသော/စပ်သော အထောက်အကူတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဂျီသည် လည်ချောင်းပိတ်ဆို့ခြင်း (ဂလဂြဟ) နှင့် လည်ချောင်းရောဂါတို့ကို ဖယ်ရှားသည်။ ၎င်းကို သန့်စင်ကောင်းမွန်စေပြီး ဆားရှစ်မျိုးကို ကြိတ်ပျစ်ထားသော ပျစ်နှင့်ရောကာ ထိုဂျီကို သောက်စေသင့်သည်။

Verse 17

मूत्रभङ्गे ऽथ वा वीजं क्वथितं त्रपूषस्य च त्वग्दोषेषु पिवेन्निम्बं वृषं वा क्वथितं द्विपः

ဆီးပိတ်ဆို့ခြင်း သို့မဟုတ် ဆီးမထွက်ခြင်း (မူတြဘင်္ဂ) ဖြစ်လျှင် တရပူṣ (သခွားသီး) အစေ့ကို ချက်ပြုတ်၍ ရသော ဆေးရည်ကို သောက်ရမည်။ အရေပြားရောဂါများတွင် နိမ္ဗ (နီမ်) ကို ချက်ပြုတ်ထားသော ဆေးရည် သို့မဟုတ် ဝೃષ (ဝါသာ) ကို ချက်ပြုတ်ထားသော ဆေးရည်ကို ဆင်သည် သောက်သင့်သည်။

Verse 18

गवां मूत्रं विडङ्गानि कृमिकोष्ठेषु शस्यते शृङ्गवेरकणाद्राक्षाशर्कराभिः शृतं पयः

ပိုးကြောင့်ဖြစ်သော ဝမ်းဗိုက်ရောဂါများတွင် နွားဆီးနှင့် ဗိဒင်္ဂ (false black pepper) ကို သင့်တော်ဟုဆိုသည်။ ထို့အတူ ခြောက်ဂျင်း၊ ပိပ္ပလီ (long pepper)၊ စပျစ်ခြောက်နှင့် သကြားတို့ဖြင့် ပြုတ်ထားသော နို့ကိုလည်း အကြံပြုသည်။

Verse 19

क्षतक्षयकरं पानं तथा मांसरसः शुभः मुद्गोदनं व्योषयुतमरुचौ तु प्रशस्यते

ရင်ဘတ်ဒဏ်ရာနှင့် ချွတ်ယွင်းပျက်စီးခြင်း (kṣata, kṣaya) အခြေအနေများတွင် အားဖြည့်သောက်ရည်ကို အကြံပြုသည်။ ထို့အတူ သန့်ရှင်းကောင်းမွန်သော အသားရည် (meat-broth) သည် အကျိုးရှိသည်။ အစာမစားချင်ခြင်း (aruci) တွင် မုဒ္ဂ (mung) ဖြင့်ချက်သော ထမင်းကို ဝျိုးရှ (ဟင်းခတ်စပ်သုံးမျိုး) နှင့်ရော၍ သာလွန်ကောင်းမွန်ဟု ချီးမွမ်းသည်။

Verse 20

त्रिवृद्व्योषाग्निदन्त्यर्कश्यामाक्षीरेभपिप्पली एतैर् गुल्महरः स्नेहः कृतश् चैव तथापरः

တရီဝෘတ် (trivṛt)၊ ဝျိုးရှ (သုံးမျိုးစပ်)၊ စိတ္ရက (citraka)၊ ဒန္တီ (dantī)၊ အရက (arka)၊ ရှျာမာ (śyāmā)၊ နို့နှင့် ပိပ္ပလီ (pippalī) တို့ဖြင့်—ဤအရာများကို အသုံးပြု၍ ဂုလ္မ (gulma) ကို သက်သာစေသော ဆေးဆီ/ဆေးအဆီ (sneha) ကို ပြုလုပ်သည်၊ ထို့အပြင် အခြားပုံစံတစ်မျိုးလည်း ထိုနည်းတူ ပြုလုပ်သည်။

Verse 21

भेदनद्रावणाभ्यङ्गस्नेहपानानुवासनैः सर्वानेव समुत्पन्नन् विद्रवान् समुपाहरेत्

ခွဲဖွင့်ခြင်း၊ အရည်ပျော်/အနာပုပ်စေသော ကုထုံးများ၊ ဆီနှိပ်နယ်ခြင်း၊ အတွင်းသောက်ဆီ/အဆီ (sneha-pāna) နှင့် ဆီအန်နီမာ (anuvāsana) တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနာဖု/အနာအုံ (vidradhi) အားလုံးကို ကုသရမည်။

Verse 22

यष्टिकं मुद्गसूपेन शारदेन तथा पिवेत् बालबिल्वैस् तथा लेपः फटुरोगेषु शस्यते

ယဿ္ဋိကာ (yaṣṭikā) ကို မုဒ္ဂဆုပ် (mung ပဲဟင်းရည်) နှင့်အတူ သောက်သင့်ပြီး၊ ရာသီဥတု ဆောင်းဦး (śārada) အလိုက် စည်းကမ်းကိုလည်း လိုက်နာသင့်သည်။ ထို့ပြင် နုနယ်သော ဘိလ္ဝ သီးများဖြင့် ပြုလုပ်သော လိမ်းဆေးကို ဖဋု-ရောဂါ (ကွဲပြား/ပေါက်ကွဲသဘောရောဂါ) များတွင် သင့်တော်ဟုဆိုသည်။

Verse 23

विडङ्गेन्द्रयवौ हिङ्गु सरलं रजनीद्वयम् पूर्वाह्णे पाययेत् पिण्डान् सर्वशूलोपशान्तये

နံနက်ပိုင်းတွင် viḍaṅga၊ indrayava၊ hiṅgu၊ sarala နှင့် rajanī နှစ်မျိုး (နနွင်းမျိုးကွဲ) ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော piṇḍa (လုံးဆေး) ကို သောက်စေသင့်သည်။ ထိုသည် အူနာ/ဝမ်းဗိုက်ကိုက်ခဲနှင့် နာကျင်မှုအမျိုးမျိုးကို လုံးဝသက်သာစေသည်။

Verse 24

प्रधानभोजने तेषां यष्टिकव्रीहिशालयः मध्यमौ यवगोधूमौ शेषा दन्तिनि चाधमाः

ထိုစပါးမျိုးတို့အနက် အဓိကအစားအစာအဖြစ် အကောင်းဆုံးမှာ yaṣṭika၊ vrīhi နှင့် śāli ဟူသော အနုစပါးများဖြစ်သည်။ ယဝ (barley) နှင့် ဂိုဓూమ (wheat) သည် အလယ်အလတ်အဆင့်; ကျန်မျိုးများ—dantini စသည့်—ကို နိမ့်တန်းဟု သတ်မှတ်သည်။

Verse 25

यवश् चैव तथैवेक्षुर्नागानां बलवर्धनः नागानां यवसं शुष्कं तथा धातुप्रकोपणं

ယဝ (barley) နှင့် အိက္ရှု (sugarcane) တို့သည် nāga များအတွက် အားတိုးစေသည်။ သို့ရာတွင် nāga များအတွက် ယဝသံ (ခြောက်သွေ့သောမြက်/အစာ) သည် dhātu (ကိုယ်ခန္ဓာဓာတ်များ) ကို ထိခိုက်စေ၍ ရောဂါကို လှုံ့ဆော်စေသည်။

Verse 26

मदक्षिणस्य नागस्य पयःपानं प्रशस्यते दीपनीयैस् तथा द्रव्यैः शृतो मांसरसः शुभः

mada-kṣiṇa (မူးယစ်ပြီးနောက် အားနည်းခြင်း) ခံစားနေရသော nāga အတွက် နို့သောက်ခြင်းကို ချီးမွမ်းထားသည်။ ထို့အပြင် dīpanīya (အစာချေမြှင့်) ဆေးပစ္စည်းများနှင့် ချက်ထားသော အသားရည်ဟင်းချိုသည်လည်း ကောင်းမွန်အကျိုးရှိသည်။

Verse 27

वायसः कुक्कुरश्चोभौ काकोलूककुलो हरिः भवेत् क्षौद्रेण संयुक्तः पिण्डो युद्धे महापदि

စစ်ပွဲ၏ အရေးကြီးသောအန္တရာယ်ကာလတွင် ပျားရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော piṇḍa (အစာလုံး/အမြှား) သည် ကော် (crow) နှင့် ခွေးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သကဲ့သို့ ကော်နှင့် ငှက်ည (owl) အုပ်စုများကိုလည်း ဆွဲဆောင်နိုင်ပြီး ရန်သူကို လှည့်ဖယ်/တားဆီးရာတွင်လည်း အသုံးဝင်သည်။

Verse 28

कटुमत्स्यविडङ्गानि क्षारः कोषातकी पयः हरिद्रा चेति धूपोयं कुञ्जरस्य जयावहः

စပ်သောငါးပစ္စည်း၊ ဝိဒင်္ဂ (viḍaṅga)၊ အယ်လ်ကလီ (kṣāra)၊ ကိုṣာတကီ (koṣātakī) ၏ နို့ရည်လက်တက် (latex) နှင့် နနွင်း—ဤသည်မှာ မီးခိုးထုတ်သုံးသော သုပ် (dhūpa) ဖြစ်၍ ဆင်အတွက် အောင်ပွဲကို ဆောင်ကြဉ်းသည်။

Verse 29

पिप्पलीतण्डुलास्तैलं माध्वीकं माक्षिकम् तथा नेत्रयोः परिषेकोयं दीपनीयः प्रशस्यते

ပိပ္ပလီ (pippalī)၊ ဆန်စေ့၊ ဆီ၊ မာဓွီက (mādhvīka—ပျားရည်အခြေပြုအချဉ်ဖျော်) နှင့် ပျားရည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်သော မျက်စိရေချိုး/ရေစိမ့် (pariṣeka) ကို dīpanīya ဟု ချီးမွမ်းကြပြီး မျက်စိလုပ်ဆောင်ချက်ကို လင်းလက်စေသည်။

Verse 30

पूरीषञ्चटकायाश् च तथा पारावतस्य च क्षीरवृक्षकरीषाश् च प्रसन्नयेष्टमञ्जनं

မျက်စိကို ကြည်လင်စေ၍ စိတ်ချမ်းသာစေခြင်းအတွက် အနှစ်သက်ဆုံး အန်ဇန (añjana) ကို စာပရို (sparrow) ၏ အညစ်အကြေး၊ ပျားငှက် (pigeon) ၏ အညစ်အကြေးနှင့် နို့ရည်ပင်များ (kṣīra-vṛkṣa) ၏ “အညစ်” ဟူသော အရည်ယို/လက်တက်မှ ပြုလုပ်သည်။

Verse 31

मुद्ग्यूषेणेति ज , ञ च मदाय हीति ञ क्षीरवृक्षकरीराश्चेति ञ अनेनाञ्जितनेत्रस्तु करोति कदनं रणे उत्पलानि च नीलानि सुस्तन्तगरमेव च

«‘mudgyūṣeṇa’ ကို ja နှင့် ña သံလုံးများဖြင့်; ‘madāya hi’ ကို ña ဖြင့်; ‘kṣīra-vṛkṣa-karīrāḥ’ ကို ña ဖြင့် (ရွတ်)»။ ဤမန္တရအသုံးချမှုကြောင့် မျက်စိကို အန်ဇနလိမ်းထားသူသည် စစ်မြေပြင်၌ သတ်ဖြတ်မှုကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး၊ အပြာရောင် ကြာပန်းများနှင့် sustantagara ဟုခေါ်သော အဆိပ်ကိုလည်း ထုတ်ပေါ်/အုပ်ချုပ်နိုင်သည်။

Verse 32

तण्डुलोदकपिष्टानि नेत्रनिर्वापनं परम् नखवृद्धौ नखच्छेदस्तैलसेकश् च मास्यपि

ဆန်ရေဖြင့် ပြုလုပ်သော လိမ်းပတ်များသည် မျက်စိကို အေးမြသက်သာစေသော အထူးကောင်းမွန်သည့် ဆေးဖြစ်သည်။ လက်သည်း/ခြေသည်း ကြီးထွားလွန်ကဲလျှင် ဖြတ်တောက်ရန် သတ်မှတ်ထားပြီး၊ လစဉ်တောင် ဆီလောင်းခြင်း (oleation) ကိုလည်း အကြံပြုထားသည်။

Verse 33

शय्यास्थानं भवेच्चास्य करीषैः पांशुभिस् तथा शरन्निदाघयोः सेकः सर्पिषा च तथेष्यते

၎င်း၏ အနားယူရာ (အိပ်ရာနေရာ) ကို ခြောက်သွေ့သော နွားချေးနှင့် မြေမှုန့်သေးသေးတို့ဖြင့် ပြင်ဆင်ရမည်။ ဆောင်းဦးနှင့် နွေရာသီတွင် ဂီ (ghee) ဖြင့် ပက်လိမ်းခြင်းကိုလည်း သတ်မှတ်ထားသည်။

Frequently Asked Questions

It prioritizes gaja-lakṣaṇa (selection markers) and a protocol-driven therapeutic system—environment control, oleation/purification procedures, dietetics, and disease-specific formulations—explicitly tied to stable discipline and battlefield readiness.

By framing veterinary medicine as rājadharma and a form of protective service, it treats technical competence (bhukti) as dharmically sanctified action that sustains order, reduces suffering, and supports the conditions for disciplined spiritual life (mukti-oriented practice).

Yes. The text links elephant health to victory logistics, includes victory-oriented fumigation, ocular preparations, and a mantra layer—showing the Agni Purāṇa’s characteristic integration of medical and martial sciences.