Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 154

Devanagari script

ऋत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धा तु दितिनन्दनः । मायाक्षीरं दुदोहासौ दैत्यानां तृप्तिकारकम्

Transliteration

ṛtvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhā tu ditinandanaḥ | māyākṣīraṃ dudohāsau daityānāṃ tṛptikārakam

Translation

Bagi kaum Daitya, ṛtvik mereka ialah Dvimūrdhā, dan pemerahnya ialah putera Diti. Dia memerah “susu maya” (māyā-kṣīra) yang mendatangkan kepuasan kepada Daitya.

Word by Word

• ऋत्विक्: priest (ṛtvij)
• ऋत्विक्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋत्विज् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; जकारस्य ककारादेशः (ऋत्विज्→ऋत्विक्)

• द्विमूर्द्धा: two-headed
• द्विमूर्द्धा: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक) + मूर्धन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु-समास, विशेषण

• दैत्यानाम्: of the Daityas
• दैत्यानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/possessor)
• Type: Noun
• Root: दैत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• दोग्धा: milker
• दोग्धा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दोग्धृ (प्रातिपदिक; √दुह् धातु-जन्य)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम

• तु: indeed
• तु: Sambandha (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विशेषार्थक/विरोधार्थक-निपात (particle)

• दितिनन्दनः: son of Diti
• दितिनन्दनः: Apposition (समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिति (प्रातिपदिक) + नन्दन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (दितेः नन्दनः)

• मायाक्षीरम्: illusory milk
• मायाक्षीरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: माया (प्रातिपदिक) + क्षीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; तत्पुरुष (मायायाः क्षीरम्/मायामयं क्षीरम्)

• दुदोह: milked
• दुदोह: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √दुह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन

• असौ: he (that one)
• असौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम

• दैत्यानाम्: of the Daityas
• दैत्यानाम्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: दैत्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• तृप्तिकारकम्: causing satisfaction
• तृप्तिकारकम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तृप्ति (प्रातिपदिक) + कारक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (तृप्तिं करोति इति)

Speaker

Sūta (contextual attribution within Prabhāsakṣetramāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Prabhāsa-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A cosmic ‘milking of the Earth’: Daityas arranged like a sacrificial rite—Dvimūrdhā as ṛtvij, Diti’s son as the milker—drawing a pale, shimmering ‘māyā-milk’ into vessels; the Earth appears as a cow, calm yet immense, with a twilight aura of illusion.

Characters & Entities

• Daityas
• Dvimūrdhā
• Diti (via ditinandana)
• Māyā-kṣīra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Māyā can ‘satisfy’ yet remain illusory—warning that not all nourishment is ultimately liberating, even if it pleases.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse belongs to Prabhāsakṣetra Māhātmya, using cosmic narratives to magnify the tīrtha’s scriptural stature.

What ritualistic prescription is mentioned?

No direct prescription; it mentions an ṛtvik role for Daityas, indicating a parallel ‘ritual order’ in Purāṇic cosmology.