Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 58

Devanagari script

चलच्चामरवातेन कृष्णं यस्तोषयेन्नरः । तस्योत्तमांगं देवेशश्चुंबते स्वमुखेन हि

Transliteration

calaccāmaravātena kṛṣṇaṃ yastoṣayennaraḥ | tasyottamāṃgaṃ deveśaścuṃbate svamukhena hi

Translation

Sesiapa yang menyenangkan Śrī Kṛṣṇa dengan mengipas-Nya menggunakan cāmara (kipas ekor yak) yang bergerak, maka Tuhan para dewa sendiri akan mencium ubun-ubun hamba itu dengan mulut-Nya.

Word by Word

• चलत्: moving, waving
• चलत्: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: चल् (धातु)
• Form: वर्तमानकृदन्त (शतृ), नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; विशेषणम्

• चामर: yak-tail fan
• चामर: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: चामर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन (समासपूर्वपदत्वेन)

• वातेन: by the breeze/wind
• वातेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन

• कृष्णम्: Krishna
• कृष्णम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कृष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• यः: who
• यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; सम्बन्धसूचकः (relative pronoun)

• तोषयेत्: would please
• तोषयेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: तुष् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष? (न), तृतीयपुरुष (3rd), एकवचन; causative sense (णिच्) ‘to please’

• नरः: a man
• नरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; यः-इति विशेष्यः

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), एकवचन

• उत्तमाङ्गम्: the head (best limb)
• उत्तमाङ्गम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उत्तम + अङ्ग (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन; समासः—उत्तमं अङ्गम्

• देवेशः: the Lord of gods
• देवेशः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव + ईश (प्रातिपदिके)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—देवानाम् ईशः

• चुम्बते: kisses
• चुम्बते: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: चुम्ब् (धातु)
• Form: लट् (Present), आत्मनेपदम्, तृतीयपुरुष (3rd), एकवचन

• स्वमुखेन: with his own mouth
• स्वमुखेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: स्व + मुख (प्रातिपदिके)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/करण), एकवचन; समासः—स्वं मुखम्

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Discourse particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात (particle), अव्यय; अवधारण/हेतौ

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A devotee stands near Kṛṣṇa, rhythmically waving a white cāmara; the air ripples; above, the Lord of gods descends and reverently kisses the devotee’s head in public divine approval.

Characters & Entities

• Kṛṣṇa
• Deveśa (Lord of the gods)
• Dvārakā

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Humble personal service to the deity is exalted above status, drawing the highest divine favor.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, in the context of intimate upacāra-sevā to Kṛṣṇa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Fanning Kṛṣṇa with a cāmara (yak-tail fan) as a formal temple service.