Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 4

Devanagari script

पुष्करे च तथा कोटिः कुरुक्षेत्रे च पार्थिव । वाराणस्यामर्धकोटिः स्तुता देवैः सवासवैः । राजन्नेतानि रक्षंति सर्वे देवाः सवासवाः

Transliteration

puṣkare ca tathā koṭiḥ kurukṣetre ca pārthiva | vārāṇasyāmardhakoṭiḥ stutā devaiḥ savāsavaiḥ | rājannetāni rakṣaṃti sarve devāḥ savāsavāḥ

Translation

Di Puṣkara juga ada satu krore (tīrtha), dan di Kurukṣetra juga demikian, wahai Raja; di Vārāṇasī ada setengah krore, dipuji oleh para dewa bersama Indra. Wahai Raja, semua dewa bersama Indra melindungi tempat-tempat suci ini.

Word by Word

• पुष्करे: at Puṣkara
• पुष्करे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुष्कर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय-बोधक (conjunction)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Discourse/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय, प्रकार/समुच्चयार्थक (adverb)

• कोटिः: a crore (of tīrthas)
• कोटिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कुरुक्षेत्रे: at Kurukṣetra
• कुरुक्षेत्रे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कुरु (प्रातिपदिक) + क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय-बोधक (conjunction)

• पार्थिव: O king
• पार्थिव: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पार्थिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• वाराणस्याम्: in Vārāṇasī
• वाराणस्याम्: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वाराणसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• अर्धकोटिः: half a crore
• अर्धकोटिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक) + कोटि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• स्तुता: praised
• स्तुता: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: स्तु (धातु)
• Form: कृदन्त: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; ‘स्तुताऽस्ति’

• देवैः: by the gods
• देवैः: Karana (Agent-instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन

• सवासवैः: together with Indra (Vāsava)
• सवासवैः: Karana (Instrumental qualifier/करण-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय-उपसर्गसदृश) + वासव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् देवैः-शब्दस्य; ‘वासवेन (इन्द्रेण) सह’

• राजन्: O king
• राजन्: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• एतानि: these (places)
• एतानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), बहुवचन

• रक्षन्ति: protect
• रक्षन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: रक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), परस्मैपद

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् देवाः-शब्दस्य

• देवाः: the gods
• देवाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• सवासवाः: together with Indra
• सवासवाः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय-उपसर्गसदृश) + वासव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषणम् देवाः-शब्दस्य; ‘वासवेन सह’

Speaker

Pulastya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Puṣkara; Kurukṣetra; Vārāṇasī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: King (Rājan)

Visual Art Cues

Scene: A triad of famed pilgrimage centers—Puṣkara’s lotus lake, Kurukṣetra’s dharma-field, and Kāśī’s ghats—each encircled by a halo of devas with Indra, signifying protection and praise.

Characters & Entities

• Puṣkara
• Kurukṣetra
• Vārāṇasī (Kāśī)
• Indra (Vāsava)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Major tīrthas are depicted as divinely protected nodes of dharma, sustaining sacred access for pilgrims.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Puṣkara, Kurukṣetra, and especially Vārāṇasī (Kāśī) are named and praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

No single rite is specified; the verse emphasizes the sanctity and divine guardianship of these tīrthas.