Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 21

Devanagari script

मासर्तुभुवनानां च तथा भावी विपर्ययः । अग्निष्टोमादिकाः सर्वाः क्रिया यास्यंति संक्षयम् । नष्टयज्ञोत्सवे लोके देवानां स्यान्महाव्यथा

Transliteration

māsartubhuvanānāṃ ca tathā bhāvī viparyayaḥ | agniṣṭomādikāḥ sarvāḥ kriyā yāsyaṃti saṃkṣayam | naṣṭayajñotsave loke devānāṃ syānmahāvyathā

Translation

“Bulan-bulan, musim-musim dan alam-alam akan menjadi kacau. Segala upacara, bermula dengan Agniṣṭoma, akan merosot dan lenyap. Apabila perayaan yajña hilang dari dunia, para dewa akan ditimpa dukacita besar.”

Word by Word

• मासर्तुभुवनानाम्: of months, seasons, and worlds
• मासर्तुभुवनानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक) + ऋतु (प्रातिपदिक) + भुवन (प्रातिपदिक)
• Form: द्वन्द्वसमास (मासाश्च ऋतवश्च भुवनानि च); नपुंसकलिङ्ग (समाहार), षष्ठी (6th/षष्ठी), बहुवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (thus/also)

• भावी: impending, future
• भावी: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भू (धातु) → भाविन्/भावी (कृदन्त)
• Form: भविष्यदर्थक कृदन्त (णिनि/इन्-प्रत्यय); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (विपर्ययः)

• विपर्ययः: reversal, disorder
• विपर्ययः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विपर्यय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अग्निष्टोमादिकाः: such as the Agniṣṭoma (rites)
• अग्निष्टोमादिकाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अग्निष्टोम (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (अग्निष्टोमः आदिः येषाम्); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (क्रियाः)

• सर्वाः: all
• सर्वाः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषणम् (क्रियाः)

• क्रियाः: ritual acts
• क्रियाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• यास्यन्ति: will go, will come to
• यास्यन्ति: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: या (धातु) → यास्यन्ति
• Form: लृट् (भविष्यत्/Future); प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद

• संक्षयम्: destruction, decline
• संक्षयम्: Gati/Karma (Goal as object/गत्यर्थकर्म)
• Type: Noun
• Root: संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• नष्टयज्ञोत्सवे: in which the festival of sacrifices is lost
• नष्टयज्ञोत्सवे: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नष्ट (कृदन्त; नश् धातु) + यज्ञ (प्रातिपदिक) + उत्सव (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमास (नष्टः यज्ञोत्सवः यस्मिन्); पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; विशेषणम् (लोके)

• लोके: in the world
• लोके: Adhikarana (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• देवानाम्: of the gods
• देवानाम्: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन

• स्यात्: would be
• स्यात्: Kriya (Main action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु) → स्यात्
• Form: विधिलिङ् (Optative); प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महाव्यथा: great distress
• महाव्यथा: Karta (Subject complement/कर्ता-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + व्यथा (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयसमास (महती व्यथा); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

Vāsaranāyaka (Sūrya) (continuing deliberation)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vindhya (as causal locus)

Type: peak

Visual Art Cues

Scene: A cosmic tableau: seasons personified stumble out of sequence; a ritual arena grows dim as sacred fires wane; devas appear anxious, hands empty of offerings, while the sky’s calendar wheel tilts.

Characters & Entities

• Sūrya
• Agniṣṭoma
• Devas
• Kāla (Time)
• Months and seasons

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Cosmic order sustains dharma: time, seasons, and sacrifice are interconnected; when order breaks, spiritual life and divine harmony suffer.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No individual tīrtha is named; the verse emphasizes dharma upheld through yajña and the regulated solar course.

What ritualistic prescription is mentioned?

It references Vedic rites such as the Agniṣṭoma, highlighting that their proper performance depends on stable time and seasons.