Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 56

Devanagari script

भुंजानश्च शयानश्च दत्त्वा कन्यामपि स्वकाम् । विप्रदानेन संयोज्य कृत्वापि शपथं गुरुम् । मायाप्रपंचमासाद्य तस्मादेवं समाचर

Transliteration

bhuṃjānaśca śayānaśca dattvā kanyāmapi svakām | vipradānena saṃyojya kṛtvāpi śapathaṃ gurum | māyāprapaṃcamāsādya tasmādevaṃ samācara

Translation

Sama ada dia sedang makan atau berehat, walaupun dia menawarkan anak gadisnya sendiri, dan walaupun dia mengikat sumpah guru—setelah mendekati jaringan ilusi ini, bertindaklah dengan cara ini.

Word by Word

• भुञ्जानः: while eating
• भुञ्जानः: Kriyāviśeṣaṇa (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भुज् (धातु) + शानच् → भुञ्जान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शतृ/शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि प्रयोग (while eating)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• शयानः: while lying down
• शयानः: Kriyāviśeṣaṇa (Concomitant action/क्रियाविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शी (धातु) + शानच् → शयान (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले कृदन्त (शानच्), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि (while lying down)

• च: and
• च: Samuccaya (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (समुच्चय)

• दत्त्वा: having given
• दत्त्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दा (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/gerund): ‘दत्त्वा’ (having given)

• कन्याम्: a maiden/daughter
• कन्याम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha-bhāva (Additive particle/अपि)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (सम्भावना/also/even)

• स्वकाम्: one’s own
• स्वकाम्: Viśeṣaṇa (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व + का (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘स्वकीया’ (one’s own) विशेषण (कन्यायाः)

• विप्रदानेन: by gifting to a Brahmin
• विप्रदानेन: Karaṇa (Means/करण)
• Type: Noun
• Root: विप्र + दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘विप्राय दानम्/विप्रस्य दानम्’ (gift to a Brahmin)

• संयोज्य: having connected/arranged
• संयोज्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + युज् (धातु)
• Form: ल्यप्/क्त्वान्त-समकक्ष (gerund): ‘संयोज्य’ (having joined/connected)

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive): ‘कृत्वा’ (having made/done)

• अपि: even
• अपि: Sambandha-bhāva (Additive particle/अपि)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (अपि = even/also)

• शपथम्: an oath
• शपथम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शपथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• गुरुम्: the teacher
• गुरुम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गुरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• मायाप्रपञ्चम्: the web of deception
• मायाप्रपञ्चम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: माया + प्रपञ्च (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष: ‘मायायाः प्रपञ्चः’ (web of illusion)

• आसाद्य: having resorted to
• आसाद्य: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + सद् (धातु)
• Form: ल्यप् (gerund): ‘आसाद्य’ (having approached/attained)

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: Hetu (Reason/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् (हेतु/therefore); मूलतः पञ्चमी एकवचन-रूपम्

• एवम्: thus
• एवम्: Prakāra (Manner adverb/प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक/in this manner)

• समाचर: act/practice
• समाचर: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + आ + चर् (धातु)
• Form: लोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Speaker

Bṛhaspati (implied continuation of counsel)

Visual Art Cues

Scene: A montage-like counsel: the daitya feasting or reclining, offering a maiden, brāhmaṇas receiving gifts, a guru bound by oath—overlaid by a net-like motif symbolizing māyā-prapañca; the advisor urges Indra to act accordingly.

Characters & Entities

• Bṛhaspati
• Indra (Śakra)
• Brāhmaṇa (vipra)
• Guru

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

It warns that worldly dealings can involve māyā (contrivance) even through seemingly dharmic acts like dāna and oaths; discernment is essential.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No tīrtha is explicitly named in this verse; it serves the narrative frame inside the Tīrthamāhātmya chapter.

What ritualistic prescription is mentioned?

It mentions vipra-dāna (charity to brāhmaṇas) and śapatha (taking an oath), but as instruments in strategy rather than a standalone ritual injunction.