Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 1

Devanagari script

ईश्वर उवाच । एतत्ते पूजनं विष्णोः षोडशोपायसंभवम् । कथितं यद्द्विजः कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्

Transliteration

īśvara uvāca | etatte pūjanaṃ viṣṇoḥ ṣoḍaśopāyasaṃbhavam | kathitaṃ yaddvijaḥ kṛtvā prāpnoti paramaṃ padam

Translation

Īśvara bersabda: Aku telah menjelaskan kepadamu pemujaan kepada Viṣṇu ini, yang terlaksana melalui enam belas cara; seorang yang dua kali lahir, setelah melakukannya, mencapai kedudukan tertinggi.

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara (Lord)
• ईश्वरः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• एतत्: this
• एतत्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; अत्र द्वितीया (object)

• ते: for you/your
• ते: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th/Genitive) एकवचन (enclitic)

• पूजनम्: worship
• पूजनम्: Karma (Object/apposition/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पूजन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; अत्र एतत् इत्यस्य अप्पोजिशन् (object complement)

• विष्णोः: of Vishnu
• विष्णोः: Sambandha (Genitive relation/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• षोडशोपायसंभवम्: arising from sixteen means/methods
• षोडशोपायसंभवम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of object/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: षोडश + उपाय + सम्भव (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; पूजनम् इति विशेषणम्

• कथितम्: has been described
• कथितम्: Kartṛ-samānādhikaraṇa (Predicate to object/समानााधिकरण)
• Type: Verb
• Root: कथ् (धातु) + क्त (कथित)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; एतत्/पूजनम् इत्यस्य विधेय

• यत्: which
• यत्: Karma (Object in relative clause/कर्म)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सम्बन्धक (relative pronoun)

• द्विजः: a twice-born person
• द्विजः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• कृत्वा: having done
• कृत्वा: Pūrvakāla-kriyā (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive), पूर्वकाल (prior action)

• प्राप्नोति: attains
• प्राप्नोति: Kriyā (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + आप् (धातु)
• Form: लट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन

• परमम्: supreme
• परमम्: Viśeṣaṇa (Qualifier of object/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; पदम् इति विशेषणम्

• पदम्: state/abode
• पदम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Īśvara instructs a devotee about Viṣṇu’s sixteenfold worship; a temple altar with conch, discus symbols, lamps, flowers, incense, and offerings arranged in sequence.

Characters & Entities

• Īśvara
• Viṣṇu

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Proper worship of Viṣṇu—structured through a complete set of ritual means—is presented as a direct route to the supreme goal.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The verse introduces a ritual teaching; no single tīrtha is named in this line.

What ritualistic prescription is mentioned?

A Viṣṇu-pūjā described as ‘sixteen-means’ (commonly understood as a complete set of upacāras/observances).