Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 6

Devanagari script

सोऽकस्मात्कुष्ठभाग्जातो विकलांगो बभूव ह । अपुत्रः शत्रुभिर्व्याप्तस्त्रस्तश्च नृपसत्तमः

Transliteration

so'kasmātkuṣṭhabhāgjāto vikalāṃgo babhūva ha | aputraḥ śatrubhirvyāptastrastaśca nṛpasattamaḥ

Translation

Tiba-tiba baginda ditimpa kusta dan anggota tubuhnya menjadi cacat. Tanpa putera, dikepung musuh, dan dilanda ketakutan—demikianlah raja yang utama itu jadinya.

Word by Word

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• अकस्मात्: suddenly
• अकस्मात्: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: अकस्मात् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (adverb)

• कुष्ठ: leprosy
• कुष्ठ: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: कुष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन (समासपूर्वपद-रूप)

• भाग्: a sharer/one afflicted (with)
• भाग्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भाग् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (समासान्त-रूप)

• जातः: became/was born (as)
• जातः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘जन्म प्राप्तः’

• विकलाङ्गः: with crippled limbs
• विकलाङ्गः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: विकल + अङ्ग (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मधारयः (विकलानि अङ्गानि यस्य/विकल-अङ्गः)

• बभूव: became
• बभूव: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• ह: indeed
• ह: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle, emphasis)

• अपुत्रः: sonless
• अपुत्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: अ + पुत्र (प्रातिपदिक; उपसर्ग/नञ्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; नञ्-समासार्थः (पुत्राभावः)

• शत्रुभिः: by enemies
• शत्रुभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शत्रु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन

• व्याप्तः: pervaded/overrun
• व्याप्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: व्य्-आप् (धातु) → व्याप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मणि-भावः

• त्रस्तः: frightened
• त्रस्तः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: त्रस् (धातु) → त्रस्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• नृपसत्तमः: the best of kings
• नृपसत्तमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृप + सत्तम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (नृपाणां सत्तमः)

Speaker

Viśvāmitra (narration)

Visual Art Cues

Scene: A once-majestic king now visibly afflicted with leprosy, weakened limbs, no heir, ringed by hostile forces; his face shows fear and shame as fortune collapses.

Characters & Entities

• Viśvāmitra

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Worldly status is fragile; adversity becomes the catalyst for turning toward dharma and sacred remedies.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Not named in the verse, but the chapter’s narrative trajectory points to Śaṅkhatīrtha as the refuge and resolution.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicitly; the verse establishes the king’s crisis that typically leads to tīrtha-sevā (pilgrimage, bathing, worship).