Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 49

सहस्राक्षो मया शक्रो निर्मितोयं सुरोत्तमाः । स मेषवृषणश्चापि स्वं च राज्यं करिष्यति । शोभाऽस्य नेत्रजा वक्त्रे सुरम्या संभविष्यति

sahasrākṣo mayā śakro nirmitoyaṃ surottamāḥ | sa meṣavṛṣaṇaścāpi svaṃ ca rājyaṃ kariṣyati | śobhā'sya netrajā vaktre suramyā saṃbhaviṣyati

“Wahai para dewa yang termulia, aku telah membentuk Śakra ini sebagai ‘Sahasrākṣa’, yang bermata seribu. Walau memikul buah zakar domba jantan, dia tetap akan menegakkan kerajaannya sendiri; dan sinar yang amat indah, lahir daripada mata-mata itu, akan terpancar pada wajahnya.”

सहस्राक्षःthe thousand-eyed one (Indra)
सहस्राक्षः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसहस्र-अक्ष (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (सहस्रस्य अक्षाणि यस्य)
मयाby me
मया:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउभयलिङ्ग/सर्वनाम, तृतीया (3rd), एकवचन; Instrumental ‘by me’
शक्रःŚakra (Indra)
शक्रः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशक्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
निर्मितःcreated
निर्मितः:
Karma (Object/कर्म)
TypeVerb
Rootनि-√मा (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Passive participle ‘made/created’
अयम्this (one)
अयम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; Demonstrative ‘this’
सुरोत्तमाःO best of the gods
सुरोत्तमाः:
Sambodhana/Address (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootसुर-उत्तम (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः ‘best of the gods’
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
मेषवृषणः(one) with ram-like testicles / ram-testicle(-marked)
मेषवृषणः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमेष-वृषण (प्रातिपदिक; समास)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः ‘ram-testicle(-marked)’ (epithet)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
अपिalso
अपि:
Particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (particle: also/even)
स्वम्his own
स्वम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeAdjective
Rootस्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम् (qualifying)
and
:
Connector (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
राज्यम्kingdom, sovereignty
राज्यम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootराज्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
करिष्यतिwill do / will make
करिष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√कृ (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
शोभाbeauty, radiance
शोभा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootशोभा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
अस्यof him
अस्य:
Shashthi-sambandha (Genitive relation/षष्ठीसम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन; Genitive ‘of him/this’
नेत्रजाborn from the eyes
नेत्रजा:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनेत्र-ज (प्रातिपदिक; समास)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; पञ्चमी/षष्ठी-तत्पुरुषः ‘born from the eyes’ (qualifies शोभा)
वक्त्रेin the face/mouth
वक्त्रे:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootवक्त्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; Locative ‘in/on the face/mouth’
सुरम्याvery beautiful
सुरम्या:
Visheshana (Adjective/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-रम्य (प्रातिपदिक; उपसर्गपूर्वक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषणम् (qualifies शोभा)
संभविष्यतिwill arise/come to be
संभविष्यति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-√भू (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

Gautama Ṛṣi

Scene: A brahmarṣi (Gautama) pronounces a transformative boon/arrangement: Indra becomes Sahasrākṣa, his face suffused with a new radiance born of the many ‘eyes’; gods look on in astonishment.

G
Gautama Ṛṣi
Ś
Śakra (Indra)
S
Sahasrākṣa
D
Devas

FAQs

When dharma is restored, even a former blemish can become a divine attribute and a source of splendor.

The glorification is indirect: the tīrtha-power is demonstrated through Gautama’s tapas within the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative.

No ritual is prescribed; it is a declarative boon about Indra’s renewed sovereignty and transformed form.