Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 14

Devanagari script

मध्यग उवाच । त्वं देवत्वं परित्यज्य मानुषं भावमाश्रितः । तत्कथं ते द्विजश्रेष्ठाः समागच्छंति तेंऽतिकम्

Transliteration

madhyaga uvāca | tvaṃ devatvaṃ parityajya mānuṣaṃ bhāvamāśritaḥ | tatkathaṃ te dvijaśreṣṭhāḥ samāgacchaṃti teṃ'tikam

Translation

Madhyaga berkata: “Engkau telah meninggalkan keadaan sebagai dewa dan mengambil sifat manusia. Maka bagaimana para brāhmaṇa yang mulia itu dapat datang berhimpun di sisimu?”

Word by Word

• मध्यगः: Madhyaga (name)
• मध्यगः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मध्यग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); वक्ता-परिचय (speaker)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular), परस्मैपद

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular)

• देवत्वम्: divinity; godhood
• देवत्वम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देवत्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• परित्यज्य: having abandoned
• परित्यज्य: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वक्रिया)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) उपसर्ग-परि (परि+त्यज्) → परित्यज्य (क्त्वा-प्रत्यय)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययभाव (gerund/absolutive), पूर्वक्रिया (prior action)

• मानुषम्: human
• मानुषम्: Karma (Object-qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मानुष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); विशेषण of भावम्

• भावम्: state; condition
• भावम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular)

• आश्रितः: having resorted to; having assumed
• आश्रितः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आ+श्रि (धातु) → आश्रित (कृदन्त-क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (Singular); कर्तरि-प्रयोगे विशेषण (agreeing with त्वम्)

• तत्: then; in that case
• तत्: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: निपातवत् प्रयोग (particle-like use)

• कथम्: how
• कथम्: Prashna (Interrogative/प्रश्न)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नार्थक-अव्यय (interrogative adverb)

• ते: to you
• ते: Sampradana (Recipient/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, चतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन (Singular)

• द्विजश्रेष्ठाः: the best brahmins
• द्विजश्रेष्ठाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्मधारय-भाव: ‘श्रेष्ठा द्विजाः’), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/1st), बहुवचन (Plural)

• समागच्छन्ति: come together; approach
• समागच्छन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) उपसर्ग-सम्+आ (सम्+आ+गम्)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन (Plural), परस्मैपद

• ते: your
• ते: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), एकवचन (Singular)

• अन्तिकम्: near; vicinity
• अन्तिकम्: Karma (Goal as object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्तिक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/2nd), एकवचन (Singular); ‘अन्तिकम्’ = समीपम्

Speaker

Madhyaga

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Nāgara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A questioning interlocutor (Madhyaga) addresses the deity-incarnate figure: the speaker’s hand raised in inquiry; the other stands composed, human in appearance yet subtly radiant, with brāhmaṇas and the yajña pavilion nearby.

Characters & Entities

• Madhyaga
• Dvija (brāhmaṇas)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Even when a divine being adopts a human role, dharma draws the wise—brāhmaṇas and sādhus—toward the locus of sanctity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The surrounding passage belongs to the Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya, oriented to the Hāṭakeśvara-kṣetra setting referenced later in the adhyāya.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is prescribed in this verse; it frames a question leading into tīrtha-based dharma and proper honoring of brāhmaṇas.