Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 13

Devanagari script

देववैद्यौ तथा पूज्यौ द्वादश्यां व्याधिसंक्षयम् । ये वांछन्ति सदा मर्त्या नीरुजा सम्भवंति ते

Transliteration

devavaidyau tathā pūjyau dvādaśyāṃ vyādhisaṃkṣayam | ye vāṃchanti sadā martyā nīrujā sambhavaṃti te

Translation

Demikian juga, pada tithi Dvadasi (hari ke-12), dua tabib ilahi (Aśvin) hendaklah dipuja demi lenyapnya penyakit. Para insan fana yang sentiasa menginginkannya akan menjadi bebas daripada sakit.

Word by Word

• देववैद्यौ: the divine physicians (the Aśvins)
• देववैद्यौ: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक) + वैद्य (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (देवः इव वैद्यौ/देवसम्बन्धिनौ वैद्यौ); पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), द्विवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/समुच्चयार्थ (adverb: likewise/also)

• पूज्यौ: worthy of worship
• पूज्यौ: Vidhaya (Predicate adjective/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: पूज् (धातु) + य (कृत् प्रत्यय; पूज्य)
• Form: कृदन्त (यत्/य-प्रत्यय), विशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), द्विवचन; विधेय-विशेषण

• द्वादश्याम्: on the twelfth (lunar day)
• द्वादश्याम्: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वादशी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (7th/सप्तमी), एकवचन; काल/तिथि-निर्देशे

• व्याधि-संक्षयम्: destruction of disease
• व्याधि-संक्षयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्याधि (प्रातिपदिक) + संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (व्याधीनां संक्षयः); पुल्लिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन

• ये: who
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; सम्बन्धसूचक

• वाञ्छन्ति: desire
• वाञ्छन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वाञ्छ् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• सदा: always
• सदा: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (adverb: always)

• मर्त्याः: mortals
• मर्त्याः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मर्त्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन

• नीरुजाः: free from illness
• नीरुजाः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निः (उपसर्ग/अव्यय) + रुज (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (निः + रुज = नीरुज); विशेषण; पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; मर्त्याः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• सम्भवन्ति: become, come to be
• सम्भवन्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम् + भू (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन

• ते: they, those
• ते: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/प्रथमा), बहुवचन; निर्देश/अन्वय (correlative: those)

Speaker

Sūta (deduced from immediate narrative frame in Tīrthamāhātmya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Amareśvarakuṇḍa (within Hāṭakeśvarakṣetra)

Type: kund

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and the Naimiṣāraṇya sages

Visual Art Cues

Scene: At a shrine near the pond, two radiant youthful deities (the Aśvins) appear with medicinal herbs and golden vessels; devotees offer flowers and lamps on dvādaśī, seeking relief from disease.

Characters & Entities

• Deva-vaidyau (Aśvinīkumāras)
• Dvādaśī
• Vyādhi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Purāṇic dharma integrates devotion and sacred time with well-being, presenting divine grace as a means to lessen suffering.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

This instruction appears within the Hāṭakeśvara-kṣetra / Amareśvara-kuṇḍa Māhātmya context of Nāgarakhaṇḍa.

What ritualistic prescription is mentioned?

Worship of the two divine physicians (Aśvinīkumāras) on Dvādaśī for the reduction and destruction of disease.