Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 2

अजापालो यदा राजा सर्वलोकहिते रतः । अजारूपाः प्रयांति स्म व्याधयः सकला द्विजाः । तदा रात्रौ समानीय तस्मिन्स्थाने दधाति सः

ajāpālo yadā rājā sarvalokahite rataḥ | ajārūpāḥ prayāṃti sma vyādhayaḥ sakalā dvijāḥ | tadā rātrau samānīya tasminsthāne dadhāti saḥ

Tatkala Raja Ajāpāla tekun demi kebajikan semua makhluk, wahai kaum dwija, segala penyakit datang dalam rupa kambing. Lalu pada waktu malam baginda menghimpunkan semuanya dan menempatkannya (mengurungnya) di tempat itu juga.

अजापालःthe goatherd/keeper of goats
अजापालः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअजापाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (अजायाः पालः)
यदाwhen
यदा:
Sambandha (Temporal link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb: 'when')
राजाking
राजा:
Apposition to Karta (कर्ता-विशेषण/समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
सर्वलोकहितेin the welfare of all worlds/people
सर्वलोकहिते:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्व-लोक-हित (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन; समासः—षष्ठी-तत्पुरुष (सर्वेषां लोकानां हितम्)
रतःengaged, devoted
रतः:
Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootरत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √रम् (धातु) + क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle)
अजारूपाःhaving the form of goats
अजारूपाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootअजा-रूप (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; समासः—तत्पुरुष (अजाया रूपम् इव/अजाया रूपम्)
प्रयान्तिgo forth, depart
प्रयान्ति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु) + प्र (उपसर्ग)
Formलट्-लकार (Present), प्रथम-पुरुष, बहुवचन
स्मindeed/then (narrative marker)
स्म:
Discourse particle (वृत्तान्तसूचक)
TypeIndeclinable
Rootस्म (अव्यय)
Formस्म-कारक-अव्यय; भूतार्थ/वृत्तान्तसूचक (narrative particle)
व्याधयःdiseases
व्याधयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootव्याधि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
सकलाःall, entire
सकलाः:
Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootसकल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; व्याधयः इति विशेषणम्
द्विजाःtwice-born (Brahmins)
द्विजाः:
Apposition to Karta (समनाधिकरण)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; व्याधयः इति समनाधिकरण (metaphoric apposition)
तदाthen
तदा:
Sambandha (Temporal link/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (then)
रात्रौat night
रात्रौ:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootरात्रि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
समानीयhaving brought together
समानीय:
Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeIndeclinable
Root√नी (धातु) + सम् (उपसर्ग) + ल्यप् (क्त्वा-प्रत्यय)
Formल्यप्-प्रत्ययान्त अव्यय (absolutive/gerund): 'having brought/collected'
तस्मिन्in that
तस्मिन्:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (pronoun)
स्थानेplace
स्थाने:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
दधातिplaces, puts
दधाति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formलट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन
सःhe
सः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (pronoun)

Sūta (continuing narration)

Tirtha: Ajāgṛha

Type: kshetra

Listener: brāhmaṇas / dvijas

Scene: A dharmic king at night gathers goat-formed diseases and confines them at a marked sacred spot; the atmosphere is hushed, moonlit, and protective.

A
Ajāpāla (king)
V
Vyādhi (disease)
A
Ajāgṛhā (implied sacred spot)
D
Dvijas (brāhmaṇas)

FAQs

A righteous ruler devoted to lokahita participates in removing collective suffering; sacred places become instruments of healing.

The ‘place’ associated with Ajāgṛhā within the Hāṭakeśvara-kṣetra Māhātmya, presented as a locus for containing/dissolving disease.

No explicit rite is detailed; the verse narrates a practice of gathering and placing the manifested diseases at the sacred spot at night.