Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 30

Devanagari script

केदारं च तथा क्षेत्रं क्षेत्रं मध्यमकेश्वरम् । सहस्राक्षं तथा क्षेत्रं तथान्यत्कार्तिकेश्वरम्

Transliteration

kedāraṃ ca tathā kṣetraṃ kṣetraṃ madhyamakeśvaram | sahasrākṣaṃ tathā kṣetraṃ tathānyatkārtikeśvaram

Translation

Dan ada Kedāra; demikian juga kṣetra suci Madhyamakeśvara; tempat suci Sahasrākṣa; dan satu lagi lokasi mulia bernama Kārtikeśvara.

Word by Word

• केदारम्: Kedāra (name of a tīrtha)
• केदारम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: केदार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb: ‘likewise/so’)

• क्षेत्रम्: kṣetra, sacred place
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• क्षेत्रम्: kṣetra (again)
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (पुनरुक्ति/emphatic repetition)

• मध्यमकेश्वरम्: Madhyamakeśvara (Lord of Madhyamaka; a name)
• मध्यमकेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मध्यमक + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः मध्यमकस्य ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• सहस्राक्षम्: Sahasrākṣa (thousand-eyed; name/epithet)
• सहस्राक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सहस्र + अक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहिः ‘सहस्रम् अक्षाणि यस्य’ (thousand-eyed; epithet)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• क्षेत्रम्: kṣetra
• क्षेत्रम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• अन्यत्: another
• अन्यत्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अन्यत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (qualifying) कार्तिकेश्वरम्

• कार्तिकेश्वरम्: Kārtikeśvara (Lord of Kārtika; a name)
• कार्तिकेश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कार्तिक + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; समासः कार्तिकस्य ईश्वरः (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speaker

Skanda (deduced from Nāgara-khaṇḍa Tīrthamāhātmya narrative style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kedāra

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Deveśī (addressed)

Visual Art Cues

Scene: Four shrine-icons in a row: Kedāra in snowy mountains; Madhyamakeśvara in a forested midland; Sahasrākṣa with an all-seeing motif (eyes on halo); Kārtikeśvara with a spear (śakti/vel) emblem near a liṅga.

Characters & Entities

• Kedāra
• Madhyamakeśvara
• Sahasrākṣa
• Kārtikeśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Pilgrimage is presented as a dharmic map: remembering and visiting Śiva-kṣetras purifies the seeker and strengthens devotion.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kedāra and other Śaiva kṣetras such as Madhyamakeśvara, Sahasrākṣa, and Kārtikeśvara are named as holy destinations.

What ritualistic prescription is mentioned?

No specific rite is stated in this verse; it functions as a tīrtha-list (saṅgraha) within the Māhātmya.