Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 12

Devanagari script

अविमुक्तं समासाद्य क्षेत्रंक्षेत्रज्ञधिष्ठितम् । मुक्तये सर्वजंतूनामविमुक्तं शिवेन यत्

Transliteration

avimuktaṃ samāsādya kṣetraṃkṣetrajñadhiṣṭhitam | muktaye sarvajaṃtūnāmavimuktaṃ śivena yat

Translation

Setelah sampai ke Avimukta—kawasan suci yang dinaungi oleh Sang Kṣetrajña, Yang Mengetahui Medan—mereka tiba di Avimukta yang ditetapkan oleh Śiva demi pembebasan semua makhluk.

Word by Word

• अविमुक्तम्: Avimukta (Kāśī)
• अविमुक्तम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• समासाद्य: having approached/reached
• समासाद्य: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: सम् + आ + सद् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (Gerund/Absolutive)

• क्षेत्रम्: the sacred field
• क्षेत्रम्: Karma (Apposition/कर्म)
• Type: Noun
• Root: क्षेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• क्षेत्रज्ञधिष्ठितम्: presided over by the Knower of the Field (Śiva)
• क्षेत्रज्ञधिष्ठितम्: Karma (Qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्षेत्रज्ञ + अधिष्ठित (अधि + स्था धातु, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठितम्)

• मुक्तये: for liberation
• मुक्तये: Sampradana (Purpose/सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन

• सर्वजन्तूनाम्: of all beings
• सर्वजन्तूनाम्: Sambandha (Beneficiary genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + जन्तु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; कर्मधारय (सर्वे जन्तवः)

• अविमुक्तम्: Avimukta
• अविमुक्तम्: Karma (Correlative/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; स्थाननाम

• शिवेन: by Śiva
• शिवेन: Karana/Agent (Instrument/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शिव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which
• यत्: Sambandha (Relative/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्ध-प्रत्यय (relative pronoun)

Speaker

Skanda (deduced; Kāśīkhaṇḍa commonly Skanda → Agastya)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Avimukta

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Sages arrive at Avimukta: a radiant sacred precinct with Śiva’s unseen presence; the ‘Knower of the Field’ suggested by a luminous liṅga or a subtle cosmic eye, with Kāśī ghāṭs and temples hinted in the distance.

Characters & Entities

• Avimukta
• Śiva
• Kṣetrajña

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Kāśī’s Avimukta is presented as a liberation-field where Śiva, the inner Knower, directly presides for the mokṣa of beings.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Avimukta-kṣetra in Kāśī (Vārāṇasī), famed as ‘never abandoned’ by Śiva.

What ritualistic prescription is mentioned?

Pilgrimage/approach (samāsādya) to Avimukta is implied as a salvific act; no detailed rite is specified here.