Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 48

Devanagari script

श्रुत्वा पिकस्वरं रंभां दृष्ट्वा च मुनिपुंगवः । संशयाविष्टहृदयो विदित्वा शक्रकर्म तत् । शशाप रंभां क्रोधेन विश्वामित्रस्तपोधनः

Transliteration

śrutvā pikasvaraṃ raṃbhāṃ dṛṣṭvā ca munipuṃgavaḥ | saṃśayāviṣṭahṛdayo viditvā śakrakarma tat | śaśāpa raṃbhāṃ krodhena viśvāmitrastapodhanaḥ

Translation

Mendengar suara burung kukuk dan melihat Rambhā, resi terunggul itu—hatinya diselubungi sangsi—mengetahui bahawa itu helah Śakra (Indra). Lalu Viśvāmitra, yang kaya dengan tapa, murka dan menyumpah Rambhā.

Word by Word

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √श्रु (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• पिक-स्वरम्: the cuckoo’s voice
• पिक-स्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पिक (प्रातिपदिक) + स्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘पिकस्य स्वरः’

• रम्भाम्: Rambhā
• रम्भाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रम्भा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √दृश् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• मुनि-पुङ्गवः: the foremost sage
• मुनि-पुङ्गवः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक) + पुङ्गव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘मुनीनां पुङ्गवः’ (best of sages)

• संशय-आविष्ट-हृदयः: whose heart was seized by doubt
• संशय-आविष्ट-हृदयः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: संशय (प्रातिपदिक) + आविष्ट (कृदन्त; आ-√विश्) + हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः—‘संशयेन आविष्टं हृदयम् यस्य’ (heart seized by doubt)

• विदित्वा: having understood
• विदित्वा: Purvakala (Prior action/पूर्वकाल)
• Type: Indeclinable
• Root: √विद् (धातु)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• शक्र-कर्म: Indra’s deed
• शक्र-कर्म: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शक्र (प्रातिपदिक) + कर्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘शक्रस्य कर्म’

• तत्: that
• तत्: Karma (Apposition/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• शशाप: cursed
• शशाप: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √शप् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्शभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• रम्भाम्: Rambhā
• रम्भाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: रम्भा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• क्रोधेन: with anger
• क्रोधेन: Karana (Instrument/Cause/करण)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• विश्वामित्रः: Viśvāmitra
• विश्वामित्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• तपो-धनः: whose wealth was austerity
• तपो-धनः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तपस् (प्रातिपदिक) + धन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहिः—‘तपः धनं यस्य’

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Viśvāmitrāśrama

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: The sage, hearing the cuckoo and seeing Rambhā, narrows his gaze in suspicion; realization dawns that Indra is behind it. His ascetic calm breaks into fiery anger as he pronounces a curse, while Rambhā stands startled, the forest momentarily tense and still.

Characters & Entities

• Viśvāmitra
• Rambhā
• Indra (Śakra)
• Pika (cuckoo)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Tapas grants discernment and power, yet anger can still erupt; the verse warns that spiritual strength must be paired with restraint.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No named tīrtha appears in this verse; it is an event within the Setukhaṇḍa storyline.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it narrates recognition of deceit and the issuing of a curse.