Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 21

Devanagari script

अर्द्धत्रयोदशे वर्षे पंचवट्यामुवास ह । ततो विरूपयामास शूर्पणखां निशाचरीम् । वने विचरतरतस्य जानकीसहितस्य च

Transliteration

arddhatrayodaśe varṣe paṃcavaṭyāmuvāsa ha | tato virūpayāmāsa śūrpaṇakhāṃ niśācarīm | vane vicarataratasya jānakīsahitasya ca

Translation

Apabila genap tiga belas tahun setengah berlalu, baginda menetap di Pañcavaṭī. Kemudian, ketika baginda mengembara di rimba bersama Jānakī, baginda mencacatkan rākṣasī pengembara malam, Śūrpaṇakhā.

Word by Word

• अर्द्धत्रयोदशे: in the half of the thirteenth (year)
• अर्द्धत्रयोदशे: Adhikaraṇa (Time/कालाधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अर्द्ध-त्रयोदश (प्रातिपदिक; अर्द्ध + त्रयोदश)
• Form: नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे सप्तमी, एकवचन; संख्याविशेषणम् (वर्षे); अर्थः ‘त्रयोदशस्य अर्द्धे’ (= साढे-बारह/half of thirteen)

• वर्षे: in the year
• वर्षे: Adhikaraṇa (Time/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वर्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कालाधिकरणम्

• पञ्चवट्याम्: at Pañcavaṭī
• पञ्चवट्याम्: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पञ्चवटी (प्रातिपदिक; पञ्च + वटी)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणम् (place)

• उवास: dwelt/stayed
• उवास: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वस् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

• ह: indeed/it is said
• ह: —
• Type: Indeclinable
• Root: ह (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic/it is said)

• ततः: then
• ततः: Kāla-adhikaraṇa (Temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (then)

• विरूपयामास: disfigured
• विरूपयामास: Kriyā (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि-रूपय् (धातु; नामधातु/णिजन्त from रूप)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्; णिजन्त-भावः ‘विरूपयति’ (to disfigure)

• शूर्पणखाम्: Śūrpaṇakhā
• शूर्पणखाम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: शूर्पणखा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म

• निशाचरीम्: a night-roamer (rākṣasī)
• निशाचरीम्: Karma (Object-qualifier)
• Type: Adjective
• Root: निशाचरिन् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (शूर्पणखाम्)

• वने: in the forest
• वने: Adhikaraṇa (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरणम्

• विचरतः: of (him) roaming
• विचरतः: Ṣaṣṭhī-sambandha (Genitive relation)
• Type: Verb
• Root: वि-चर् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान-कृदन्त (present participle) ‘विचरत्’; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध (of the one who was roaming)

• रतस्य: engaged/delighting
• रतस्य: Ṣaṣṭhī-sambandha (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: रत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषणम् (विचरतः)

• जानकीसहितस्य: of (him) accompanied by Jānakī
• जानकीसहितस्य: Ṣaṣṭhī-sambandha (Genitive qualifier)
• Type: Adjective
• Root: जानकी-सहित (प्रातिपदिक; जानकी + सहित)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; विशेषणम् (विचरतः); तृतीया-तत्पुरुषार्थः ‘जानक्या सहितः’

• च: and
• च: —
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (and)

Speaker

Narrator (Purāṇic voice; likely Sūta/Lomaharṣaṇa)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Pañcavaṭī

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Rājan (implied)

Visual Art Cues

Scene: Pañcavaṭī hermitage near the Godāvarī: Rāma and Sītā moving through the forest; Śūrpaṇakhā approaches; the moment of her disfigurement is shown with restrained violence, emphasizing moral boundary and impending narrative turning point.

Characters & Entities

• Pañcavaṭī
• Śūrpaṇakhā
• Jānakī (Sītā)
• Rāma (implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Unchecked desire and aggression lead to ruin; dharma in the forest requires vigilance and protection of purity.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Pañcavaṭī is highlighted as a sacred residence-site in Rāma’s forest sojourn, central to the later events of the epic.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.