Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 1

Devanagari script

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

Transliteration

śrīmārkaṇḍeya uvāca | tato gacchenmahīpāla vyāsatīrthamanuttamam | durlabhaṃ manujaiḥ puṇyamantarikṣe vyavasthitam

Translation

Śrī Mārkaṇḍeya bersabda: “Kemudian, wahai pelindung bumi, pergilah ke Vyāsa-tīrtha yang tiada bandingan—yang sukar dicapai oleh manusia—sebuah tempat suci yang amat besar pahalanya, seolah-olah berada di wilayah pertengahan, bagaikan di angkasa.”

Word by Word

• श्रीमार्कण्डेयः: the venerable Mārkaṇḍeya
• श्रीमार्कण्डेयः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: श्री + मार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—श्रीमान् मार्कण्डेयः (कर्मधारय)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत/Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ततः: then/thereafter
• ततः: Kriya-vishesana (Sequence/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तद्-प्रभव अव्यय (thereafter/from there)

• गच्छेत्: should go
• गच्छेत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• महीपाल: O king
• महीपाल: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: महीपाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (vocative), एकवचन; समासः—मही + पाल (षष्ठी-तत्पुरुष)

• व्यासतीर्थम्: the sacred ford/place of Vyāsa
• व्यासतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्यास + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन; समासः—व्यासस्य तीर्थम् (षष्ठी-तत्पुरुष)

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (व्यासतीर्थम्)

• दुर्लभम्: hard to obtain
• दुर्लभम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दुर्लभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पुण्यम्)

• मनुजैः: by humans
• मनुजैः: Karana (Agent/means—‘by men’/करण)
• Type: Noun
• Root: मनुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• पुण्यम्: merit; holy (place)
• पुण्यम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अन्तरिक्षे: in the sky/atmosphere
• अन्तरिक्षे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• व्यवस्थितम्: situated/established
• व्यवस्थितम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वि + अव + स्था (धातु) → व्यवस्थित (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (पुण्यम्)

Speaker

Mārkaṇḍeya

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Vyāsa-tīrtha

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: Yudhiṣṭhira (addressed as mahīpāla)

Visual Art Cues

Scene: Mārkaṇḍeya instructs a king to journey onward; a distant elevated tīrtha associated with Vyāsa appears on a cliff/peak or as a floating sanctum above mist; pilgrims look upward in wonder.

Characters & Entities

• Mārkaṇḍeya
• Vyāsa
• Vyāsa-tīrtha

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Some tīrthas are portrayed as spiritually exalted and difficult to attain; aspiration and effort toward them is itself part of dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Vyāsa-tīrtha, described as an unsurpassed and rare sacred place, seemingly located in the antarikṣa (mid-region).

What ritualistic prescription is mentioned?

A directive to proceed on pilgrimage to Vyāsa-tīrtha.