Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 15

Devanagari script

देवतीर्थानि पञ्चैव चत्वारो वै यमेश्वराः । वैद्यनाथाश्च चत्वारश्चत्वारो वानरेश्वराः

Transliteration

devatīrthāni pañcaiva catvāro vai yameśvarāḥ | vaidyanāthāśca catvāraścatvāro vānareśvarāḥ

Translation

Ada lima Deva-tīrtha; sesungguhnya ada empat Yameśvara; empat Vaidyanātha, dan empat pula Vānareśvara.

Word by Word

• देवतीर्थानि: divine sacred fords/pilgrimage-places
• देवतीर्थानि: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: देव + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (देवानां तीर्थानि)

• पञ्च: five
• पञ्च: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्च (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: संख्याविशेषणम्; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन (देवतीर्थानि इति विशेष्यस्य अनुगुणम्)

• एव: indeed/only
• एव: Avyaya (Particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• चत्वारः: four
• चत्वारः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (यमेश्वराः इति विशेष्यस्य)

• वै: indeed
• वै: Avyaya (Particle/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चय/सम्बोधनार्थक-अव्यय (emphatic particle)

• यमेश्वराः: Yameśvaras (lords named Yama-īśvara)
• यमेश्वराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यम + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (यमस्य ईश्वराः/यमेश्वराः)

• वैद्यनाथाः: Vaidyanāthas
• वैद्यनाथाः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैद्य + नाथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वैद्यस्य नाथाः/वैद्यनाथाः)

• च: and
• च: Avyaya (Conjunction/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• चत्वारः: four
• चत्वारः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (वैद्यनाथाः इति विशेष्यस्य)

• चत्वारः: four
• चत्वारः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्याशब्द/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (वानरेश्वराः इति विशेष्यस्य)

• वानरेश्वराः: Vānareśvaras
• वानरेश्वराः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वानर + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वानरस्य ईश्वराः/वानरेश्वराः)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced: Āvantya Khaṇḍa narration style)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Deva-tīrtha (group), Yameśvara (group), Vaidyanātha (group), Vānareśvara (group)

Type: kshetra

Skanda Dialogue

Listener: munīśvaras / assembled sages (as addressed)

Visual Art Cues

Scene: A sage-guide points to a palm-leaf itinerary while the Revā flows behind; small vignettes of five Deva-tīrthas, four Yameśvaras, four Vaidyanāthas, and four Vānareśvaras appear as miniature shrines along the riverbank.

Characters & Entities

• Deva-tīrtha
• Yameśvara
• Yama
• Vaidyanātha
• Vānareśvara

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

The Purāṇa frames the riverbank as a network of specialized Śiva-kṣetras—some linked with judgment (Yama), some with healing (Vaidyanātha)—serving varied spiritual needs.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Grouped sites: five Deva-tīrthas, four Yameśvaras, four Vaidyanāthas, and four Vānareśvaras.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicit; the verse continues enumeration intended to inspire pilgrimage and worship at these named Śaiva tīrthas.