Skanda Purana — Avanti Khanda, Shloka 74

Devanagari script

धौरादित्यं परं तीर्थं तीर्थं चापरयोनिजम् । पिङ्गलेश्वरतीर्थ च भृग्वीश्वरमनुत्तमम्

Transliteration

dhaurādityaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ cāparayonijam | piṅgaleśvaratīrtha ca bhṛgvīśvaramanuttamam

Translation

(Di sini ada) Dhaurāditya, tīrtha yang tertinggi; dan juga satu lagi tīrtha aparayonija, yakni terzahir dengan sendirinya. Ada Piṅgaleśvara-tīrtha serta Bhṛgvīśvara yang tiada bandingan.

Word by Word

• धौरादित्यम्: Dhaurāditya (name of a shrine)
• धौरादित्यम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धौर (प्रातिपदिक) + आदित्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (धौरः आदित्यः)

• परम्: supreme; excellent
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (श्रेष्ठम्)

• तीर्थम्: tīrtha; sacred ford/place
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात (and)

• अपरयोनिजम्: Aparayonija (name/epithet)
• अपरयोनिजम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपर (प्रातिपदिक) + योनिज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारयः (अपरः योनिजः)

• पिङ्गलेश्वरतीर्थम्: Piṅgaleśvara-tīrtha
• पिङ्गलेश्वरतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पिङ्गल (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (पिङ्गलेश्वरस्य तीर्थम्)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात

• भृग्वीश्वरम्: Bhṛgvīśvara (name)
• भृग्वीश्वरम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भृग्वी (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (भृग्व्याः ईश्वरः)

• अनुत्तमम्: unsurpassed; excellent
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (अतिश्रेष्ठम्)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) to the sages (deduced; not explicit in snippet)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dhaurāditya; Aparayonija (svayambhū) tīrtha; Piṅgaleśvara-tīrtha; Bhṛgvīśvara

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A radiant sun-emblem shrine for Dhaurāditya near the river; beside it a naturally formed (svayambhū) liṅga emerging from rock; pilgrims offer water, bilva, and lamps; a sage-figure (Bhṛgu) is evoked near Bhṛgvīśvara.

Characters & Entities

• Dhaurāditya
• Piṅgaleśvara
• Bhṛgvīśvara
• Bhṛgu (implied by name)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Svayambhū (self-manifest) sacred sites are celebrated as exceptionally potent, inviting reverence for divine presence revealed in place.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dhaurāditya is called a ‘supreme tīrtha,’ and Piṅgaleśvara-tīrtha and Bhṛgvīśvara are also praised.

What ritualistic prescription is mentioned?

None explicit; the verse is primarily a māhātmya-style listing that implies pilgrimage and worship.