बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance

Verse 1

नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने

Narada berkata: “Apabila Kṛṣṇa telah berangkat ke Dvārakā, apakah yang dilakukan Bāṇa selepas itu terhadap Aniruddha dan isterinya? Wahai maha muni, ceritakanlah hakikat yang sebenar.”

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा

Sanatkumāra berkata: Ketika Kṛṣṇa telah berangkat ke Dvārakā bersama Aniruddha dan isterinya, Bāṇa pun menjadi dukacita, mengenang dalam hatinya kebodohan dirinya sendiri yang lahir daripada kejahilan.

Verse 3

ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्

Kemudian Nandī, yang utama antara gaṇa Śiva, berkata kepada Bāṇa yang sedang berdukacita; asura itu, tubuhnya diselaputi darah, dikuasai oleh kepedihan yang membakar.

Verse 4

नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्

Nandīśvara berkata: «Wahai Bāṇa, bhakta sejati Śaṅkara—janganlah berdukacita seperti manusia biasa. Śambhu sungguh berbelas kasih kepada para bhakta, dan Dia menyandang nama ‘Bhaktavatsala’, pelindung yang penuh kasih bagi para penyembah-Nya».

Verse 5

तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः

Apa jua yang telah berlaku, telah berlaku menurut kehendak-Nya—peganglah keyakinan ini teguh dalam hati. Wahai harimau dalam kalangan bhakta, terimalah demikian, dan ingatlah Tuhan Śiva berulang-ulang kali.

Verse 6

मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः

Mula-mula, teguhkan minda dalam samādhi; kemudian laksanakan perayaan suci yang agung setiap hari. Kerana Śaṅkara, yang sentiasa berbelas kasih kepada para bhakta, menganugerahkan rahmat berulang-ulang kali.

Verse 7

नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः

Kemudian, dengan menyimpan kata-kata Nandin dalam hati, Bāṇa—walau oleh musuh tinggal hanya kepala—tetap teguh mengumpulkan keberanian; sebagai insan berhati besar, dia segera menuju ke kediaman Dewa Śiva.

Verse 8

गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः

Setibanya di sana, Bāṇa menunduk sujud kepada Sang Tuan (Śiva). Dalam guncangan batin, dia menangis seakan tidak berdaya; segala kesombongan luruh, dan hatinya menjadi lembut, digerakkan oleh cinta serta bhakti.

Verse 9

संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्

Dia memuji Sang Tuan dengan pelbagai stotra, sambil tunduk bersujud dan mempersembahkan salam hormat. Dengan sewajarnya dia melangkah mengikut irama, menghentak bumi dengan kaki, sambil mengisyarat dan menggerakkan tangan.

Verse 10

ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि

Dia menari Tāṇḍava yang utama, berseri oleh postur gagah pratyālīḍha dan yang lain-lain; serta oleh pelbagai stances—ālīḍha dan seterusnya—yang terserlah dalam rupa yang beraneka.

Verse 11

सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः

Datang berombak tanpa terbilang: ribuan demi ribuan laungan pujian yang menyenangkan, beserta isyarat kening terangkat; demikian juga ribuan getaran kepala—muncul dalam jumlah yang amat banyak.

Verse 12

वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्

Sedikit demi sedikit, baginda memperlihatkan air dalam pelbagai rupa; kemudian dengan aliran darah, baginda membasahi seluruh permukaan bumi.

Verse 13

रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः

Bāṇāsura—walau seorang bhakta agung—menunduk sujud, melupakan nasib dirinya, lalu memohon rahmat Rudra, Sang Pemegang Trisula, Tuhan yang bermahkota bulan.

Verse 14

ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः

Kemudian Tuhan Yang Terberkati—yang amat mengasihi para bhakta—melakukan tarian yang agung. Hara, yang mencintai tarian dan nyanyian suci, bersukacita lalu bertitah kepada Bāṇa.

Verse 15

रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते

Rudra bersabda: “Wahai Bāṇa, anak kesayangan, putera Bali! Aku berkenan dengan tarianmu. Wahai raja para Daitya, terimalah satu anugerah—apa sahaja yang terlintas dan menetap di hatimu (apa yang engkau hajatkan).”

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे

Sanatkumāra berkata: “Wahai resi, setelah mendengar kata-kata Śambhu demikian, pada ketika itu raja para Daitya dikuasai oleh Bāṇa; namun anugerah itu tetap berkesan untuk menyembuhkan luka-lukanya.”

Verse 17

बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये

Daripada pertarungan lengan ke lengan itu lahirlah kedaulatan Gaṇapati yang tidak pernah luput; dan kerajaan putera Uṣā ditegakkan di sana, di kota yang masyhur bernama Śoṇitaka.

Verse 18

निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता

Bahkan para dewa—terutama Viṣṇu—berdiam dalam keadaan tanpa permusuhan; namun sifat asura yang jahat tidak demikian, kerana ia terikat oleh rajas dan tamas.

Verse 19

शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु

Wahai resi, bhakti kepada Śambhu, terutama sekali, sentiasa tidak berubah dan bebas daripada sebarang penyelewengan. Ia terserlah sebagai kasih mesra terhadap para bhakta Śiva, dan sebagai belas kasihan terhadap semua makhluk bernyawa.

Verse 20

कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः

Setelah memperoleh anugerah daripada Śambhu, asura agung—putera Bali—dengan mata bergenang air mata cinta, memuji Rudra dengan tangan dirapatkan dalam añjali yang penuh hormat.

Verse 21

बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे

Bāṇa berkata: “Wahai Dewa segala dewa, wahai Mahādeva—Yang mengasihi mereka yang berlindung kepada-Mu—wahai Maheśāna, aku bersujud kepada-Mu, sahabat orang yang papa, lautan rahmat.”

Verse 22

कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो

Wahai Śaṅkara, lautan belas kasih! Engkau telah melimpahkan rahmat yang amat besar kepadaku. Dengan kurnia-Mu yang menenteramkan, wahai Tuhanku, segala keangkuhanku telah disingkirkan.

Verse 23

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः

Sesungguhnya Engkaulah Brahman—Ātman Tertinggi—yang meresapi segala-galanya dan Tuhan bagi sekalian. Wahai Penguasa yang dahsyat, yang tubuh-Nya adalah seluruh jagat raya; Engkaulah Virāṭ (rupa kosmik), Yang menghimpun segala sesuatu, dan Yang Mahatinggi melampaui semuanya.

Verse 24

नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो

Wahai Tuhan, pusat (nābhi) Mu ialah angkasa; mulut-Mu ialah api; air ialah benih-Mu. Segala arah menjadi telinga-Mu. Langit ialah kepala-Mu; bumi ialah kaki-Mu; dan bulan ialah minda-Mu, wahai Prabhu.

Verse 25

दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव

Mata-Mu ialah Matahari; perut-Mu ialah samudera; lengan-Mu ialah raja para nāga. Akal budi-Mu ialah tatanan kosmik (vidhi). Engkaulah Brahmā, Prajāpati dan penciptaan itu sendiri; dan sesungguhnya Dharma ialah jantung-Mu.

Verse 26

रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्

Wahai Tuhan, bulu-bulu pada tubuh-Mu laksana herba penyembuh; rambut jaṭā-Mu laksana awan pembawa hujan. Tiga guṇa itu ialah tiga mata-Mu. Engkaulah Ātman yang bersemayam dalam segala, Purusha Yang Maha Tinggi.

Verse 27

ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च

Mereka menyatakan mulut-Mu ialah Brāhmaṇa; lengan-Mu sesungguhnya ialah Kṣatriya. Mereka berkata paha-Mu ialah Vaiśya, dan kaki-Mu ialah Śūdra—demikian menggambarkan empat golongan sebagai lahir daripada Insan Kosmik-Mu, yakni fungsi yang berbeza dalam satu keseluruhan yang suci.

Verse 28

त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्

Wahai Maheśvara, hanya Engkau sahaja yang sentiasa layak disembah oleh semua jiwa yang berjasad. Sesiapa yang berbhakti kepada-Mu pasti memperoleh moksha tertinggi.

Verse 29

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

Sesiapa yang fana meninggalkan Engkau—Tuhan yang paling dikasihi dan Atman di dalam dirinya—lalu dengan kefahaman yang songsang mengejar objek-objek pancaindera, dia meninggalkan amerta keabadian dan memilih racun pahit perhambaan (ikatan).

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्

Viṣṇu, Brahmā, para dewa dan para muni yang suci niatnya telah berserah diri sepenuhnya kepada-Mu—wahai Śaṅkara, Tuhan yang dikasihi dan Pemerintah Yang Maha Tinggi.

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्

Sanatkumāra berkata: Setelah berkata demikian, Śarāsura—putera Bali—pun berhenti; dan dengan tubuh yang mekar oleh cinta bhakti, dia menunduk bersujud penuh hormat kepada Maheśvara (Śiva).

Verse 32

इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत

Mendengar demikian kata-kata Bāṇa, hamba bhakti-Nya sendiri, Bhagavān Bhava (Śiva) bersabda, “Engkau akan memperoleh segala-galanya,” lalu di tempat itu juga Baginda lenyap dari pandangan.

Verse 33

ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्

Sesudah itu, dengan rahmat kurnia Śambhu, Bāṇa mencapai keadaan Mahākāla. Bāṇa, pengiring Rudra itu, menjadi amat bersukacita.

Verse 34

इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्

Demikianlah, sesungguhnya, riwayat suci Śaṅkara—yang di sini disebut Śara—tentang Tuhan Pemegang Triśūla, Satguru bagi segala guru, telah dituturkan di tempat ini dengan kata-kata yang paling indah dan merdu didengar; tentang Dia yang senantiasa ber-līlā di tengah segala alam semesta.

Verse 56

इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः

Demikianlah, dalam Śrī Śiva Mahāpurāṇa, pada bahagian kedua—di dalam Rudra Saṃhitā, dalam Yuddha Khaṇḍa—berakhirlah bab kelima puluh enam yang berjudul: “Huraian tentang Bāṇāsura mencapai kedudukan sebagai Gaṇa Śiva.”