Shloka 10

युद्धकाण्डे द्विनवतितमः सर्गः

Indrajit’s Fall, Rama’s Embrace, and Sushena’s Battlefield Healing

Devanagari script

स तंशिरस्युपाघ्रायलक्ष्मणंकीर्तिवर्धनम् ।लज्जमानंबलात्स्नेहादङ्गमारोप्यवीर्यवान् ।।6.92.9।।उपवेश्यतमुत्सङ्गेपरिष्वज्यावपीडितम् ।भ्रातरंलक्ष्मणंस्निग्धंपुनःपुनरुदैक्षत ।।6.92.10।।

Transliteration

sa taṃ śirasy upāghrāya lakṣmaṇaṃ kīrtivardhanam |

lajjamānaṃ balāt snehād aṅkam āropya vīryavān || 6.92.9 ||

upaveśya tam utsaṅge pariṣvajyāvapīḍitam |

bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ snigdhaṃ punaḥ punar udaikṣata || 6.92.10 ||

Translation

Kemudian Rāma yang perkasa menunduk lalu mencium kepala Lakṣmaṇa, penambah kemasyhuran. Walau Lakṣmaṇa berasa malu, Rāma kerana kasih sayang menariknya ke pangkuan, mendudukkannya di riba, memeluk saudara yang terluka itu, dan memandangnya berulang-ulang dengan kelembutan hati.

Word by Word

• शल्य-संपीडितम्: pierced/pressed by darts
• शल्य-संपीडितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शल्य (प्रातिपदिक) + संपीडित (प्रातिपदिक; from धातु पीड्)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तृतीया/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः (शल्यैः/शल्यस्य संपीडितः) विशेषणम्

• शस्तम्: wounded / struck
• शस्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: शस्त (प्रातिपदिक; from धातु शस्/शंस् or शस्त्र)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; विशेषण (wounded/struck)

• निःश्वसन्तम्: breathing heavily
• निःश्वसन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: नि-श्वस् (धातु)
• Form: कृदन्त, शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले (present active participle), द्वितीया एकवचन, पुल्लिङ्ग; विशेषण

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, अन्वय/विरोध निपात

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• रामः: Rama
• रामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• तु: then / but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, अन्वय निपात

• दुःख-सन्तप्तम्: tormented by sorrow
• दुःख-सन्तप्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: दुःख (प्रातिपदिक) + सन्तप्त (प्रातिपदिक; from धातु तप्)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (दुःखेन सन्तप्तः) विशेषणम्

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• तु: and/but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय, अन्वय निपात

• निःश्वास-पीडितम्: distressed by laboured breathing
• निःश्वास-पीडितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: निःश्वास (प्रातिपदिक) + पीडित (प्रातिपदिक; from धातु पीड्)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (निःश्वासेन पीडितः) विशेषणम्

• मूर्ध्नि: on the head
• मूर्ध्नि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मूर्धन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय

• एनम्: him (this one)
• एनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: एतद्/इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• उपाघ्राय: having smelled/kissed
• उपाघ्राय: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: उप-आ-घ्रा (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• भूयः: again
• भूयः: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: भूयः (अव्यय)
• Form: अव्यय, पुनरावृत्तिवाचक क्रियाविशेषण

• संस्पृश्य: having touched / stroked
• संस्पृश्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: सम्-स्पृश् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय, समुच्चय

• त्वरन्: hastening
• त्वरन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: त्वर् (धातु)
• Form: कृदन्त, शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले, प्रथमा एकवचन, पुल्लिङ्ग; कर्तृविशेषण (Rama)

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपदम्

• लक्ष्मणम्: to Lakshmana
• लक्ष्मणम्: Sampradana (सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; सम्बोधनार्थे कर्म (addressed as object of speech)

• वाक्यम्: speech
• वाक्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन

• आश्वास्य: having reassured
• आश्वास्य: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: आ-श्वस् (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), causative sense: आश्वासयित्वा (having comforted/encouraged)

• पुरुषर्षभः: bull among men
• पुरुषर्षभः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुरुष (प्रातिपदिक) + ऋषभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पुरुषाणाम् ऋषभः)

Context

Bending the head of Lakshmana, a valiant one and enhancer of glory, who was shy of praising him, Rama lovingly, forcibly drawing him onto his lap and making him sit on examined again and again the wounded body and looked at him.

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes compassionate responsibility: the righteous leader does not only command in war, but personally comforts and protects those who suffer for the cause.

What is the narrative situation?

After the battle, Rāma physically supports the wounded Lakṣmaṇa, embracing him and checking him repeatedly.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s tenderness and gratitude, and Lakṣmaṇa’s modesty (unwillingness to accept praise).