Shloka 14
लङ्कादाह-प्रचोदनं तथा वानर-राक्षस-समरारम्भः
The Burning of Lanka and the Outbreak of Battle
Devanagari script
नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।।।
Transliteration
nānāvidhān gṛhacchandān dadāha hutabhuk tadā | āvāsān rākṣasānāṃ ca sarveṣāṃ gṛhagarthinām ||
Translation
Pada saat itu, api yang menyala marak membakar rumah-rumah dengan pelbagai bentuk—kediaman para Raksasa, seluruhnya yang termasyhur dengan rumah besar dan megah.
Word by Word
नानाविधान्of many kinds
नानाविधान्:
कर्म (object-qualifier)
TypeAdjective
Rootनाना (अव्यय) + विध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्; विशेषणम् (many kinds)
गृहच्छन्दान्household pleasures/comforts
गृहच्छन्दान्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक) + छन्द (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्; (गृह-छन्द = गृहाणां छन्दाः/रुचयः)
ददाहburned
ददाह:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुषः एकवचनम्, परस्मैपदम्
हुतभुक्fire
हुतभुक्:
कर्ता (agent)
TypeNoun
Rootहुत (कृदन्त/भूतकर्मणि) + भुज् (धातु) → भुक् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्; (हुतं भुङ्क्ते इति) अग्निः
तदाthen
तदा:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb)
आवासान्dwellings
आवासान्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootआवास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्
राक्षसानाम्of the Rakshasas
राक्षसानाम्:
सम्बन्ध (possessor)
TypeNoun
Rootराक्षस (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम् (genitive)
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction)
सर्वेषाम्of all
सर्वेषाम्:
सम्बन्ध (genitive qualifier)
TypeAdjective
Rootसर्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; विशेषणम्
गृहगर्थिनाम्of the house-proud/house-possessing (Rakshasas)
गृहगर्थिनाम्:
सम्बन्ध (genitive apposition)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक) + गर्थिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; (गृह-गर्थिन् = गृह-गर्वित/गृहाभिमानी इति)
हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्बरधारिणाम्of those wearing gold-adorned armor, garlands, wreaths and garments
हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्बरधारिणाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor of rākṣasāṇām)
TypeNoun
Rootहेम (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक) + तनुत्राण (प्रातिपदिक) + स्रज् (प्रातिपदिक) + दामन् (प्रातिपदिक) + अम्बर (प्रातिपदिक) + धारिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—ये हेमचित्राणि तनुत्राणानि स्रग्दामानि अम्बराणि च धारयन्ति ते
शीधुपानचलाक्षाणाम्of those whose eyes were unsteady from drinking liquor
शीधुपानचलाक्षाणाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeNoun
Rootशीधु (प्रातिपदिक) + पान (प्रातिपदिक) + चल (प्रातिपदिक) + अक्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—शीधुपानेन चलाक्षीणि येषाम्
मद्विह्वलगामिनाम्of those who moved unsteadily due to intoxication
मद्विह्वलगामिनाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeNoun
Rootमद (प्रातिपदिक) + विह्वल (प्रातिपदिक) + गामिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—मदेन विह्वलाः सन्तो ये गच्छन्ति
कान्तालम्बितवस्त्राणाम्of those with garments held/adjusted by their beloveds
कान्तालम्बितवस्त्राणाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeNoun
Rootकान्ता (प्रातिपदिक) + आलम्बित (कृदन्त; आ-लम्ब्) + वस्त्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—कान्तया आलम्बितानि वस्त्राणि येषाम्
शत्रुसञ्जातमन्युनाम्of those whose anger had arisen against enemies
शत्रुसञ्जातमन्युनाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeNoun
Rootशत्रु (प्रातिपदिक) + सञ्जात (कृदन्त; सम्-√जन्) + मन्यु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—शत्रुषु सञ्जातः मन्युः येषाम्
गदाशूलासिहस्तानाम्of those with maces, tridents and swords in hand
गदाशूलासिहस्तानाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeNoun
Rootगदा (प्रातिपदिक) + शूल (प्रातिपदिक) + असि (प्रातिपदिक) + हस्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; बहुव्रीहिः—गदा-शूल-असयः हस्तेषु येषाम्
खादताम्of those eating
खादताम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeVerb
Rootखाद् (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; षष्ठी-बहुवचनम् (genitive plural) — ‘of those eating’
पिबताम्of those drinking
पिबताम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeVerb
Rootपा (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; षष्ठी-बहुवचनम् — ‘of those drinking’
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्ध/समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसम्भावन/समुच्चयार्थक-अव्ययम् (also/even)
शयनेषुon beds
शयनेषु:
अधिकरण (location)
TypeNoun
Rootशयन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः बहुवचनम् (locative)
महार्हेषुon very costly (beds)
महार्हेषु:
अधिकरण-विशेषणम्
TypeAdjective
Rootमहा (उपसर्ग/पूर्वपद) + अर्ह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः बहुवचनम्; विशेषणम् (very valuable)
प्रसुप्तानाम्of those fast asleep
प्रसुप्तानाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeVerb
Rootप्र-√स्वप् (धातु) → प्रसुप्त (कृदन्त; क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त भूतकृदन्तम्; षष्ठी-बहुवचनम् — ‘of those asleep’
प्रियैःwith loved ones
प्रियैः:
सहकारक/सह (association)
TypeNoun
Rootप्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः बहुवचनम् (instrumental/associative)
सहtogether with
सह:
सहकारक
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसाहचर्यवाचक-अव्ययम् (with)
त्रस्तानाम्of those terrified
त्रस्तानाम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeVerb
Rootत्रस् (धातु) → त्रस्त (कृदन्त; क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; षष्ठी-बहुवचनम् — ‘of those frightened’
गच्छताम्of those fleeing
गच्छताम्:
सम्बन्ध (genitive descriptor)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तम्; षष्ठी-बहुवचनम् — ‘of those going/fleeing’
तूर्णम्quickly
तूर्णम्:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतूर्णम् (अव्यय)
Formरीत्यर्थक-अव्ययम् (adverb of manner)
पुत्रान्sons
पुत्रान्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्
आदायhaving taken
आदाय:
पूर्वकाल-क्रिया (prior action)
TypeVerb
Rootआ-√दा (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्तम् (gerund/absolutive) — ‘having taken’
सर्वतःfrom all sides
सर्वतः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्ययम् (from all sides/everywhere)
तेषाम्of them
तेषाम्:
सम्बन्ध (possessor)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम् (genitive)
शतसहस्राणिhundreds and thousands
शतसहस्राणि:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootशत (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः बहुवचनम्; संख्यावाचक-समाहारः (hundreds and thousands)
तदाthen
तदा:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम्
लङ्कानिवासिनाम्of the inhabitants of Lanka
लङ्कानिवासिनाम्:
सम्बन्ध (genitive apposition to teṣām)
TypeNoun
Rootलङ्का (प्रातिपदिक) + निवासिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः बहुवचनम्; (लङ्कायां निवसन्ति इति)
अदहत्burned
अदहत्:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootदह् (धातु)
Formलङ्-लकारः (अनद्यतनभूत/इम्परफेक्ट), प्रथमपुरुषः एकवचनम्, परस्मैपदम्
पावकःfire
पावकः:
कर्ता (agent)
TypeNoun
Rootपावक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम्
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण-विशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्ययम् (locative adverb)
जज्वालblazed
जज्वाल:
क्रिया (action)
TypeVerb
Rootज्वल् (धातु)
Formलिट्-लकारः (परोक्शभूत/परफेक्ट), प्रथमपुरुषः एकवचनम्, परस्मैपदम्
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्ययम्
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्तिवाचक-अव्ययम् (again)
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषणम्
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरावृत्तिवाचक-अव्ययम् (again)
Context
The fire consumed many kinds of wonderful homes of Rakshasas, with loved ones on the best beds, their armour made of gold Rakshasas decked with garland s and best of attire their eyes inebriated with intoxication, shaking while walking slowly, holding their loved ones, seized with anger against enemies, holding mace and tridents in hand, eating, drinking and sleeping on the best beds, fast asleep some out of fear taking their sons going quickly and all of them dwelling there in hundreds and thousands were burning again and again.
Characters & Entities
A
Agni (hutabhuk)R
RākṣasasL
Laṅkā (implied by context of residents)FAQs
Adharma-dominated splendor collapses: even celebrated homes cannot endure when unrighteousness brings calamity; dharma alone stabilizes prosperity.
A great fire spreads through the city, burning the dwellings of the Rākṣasas.
Moral warning—recognition that pride in wealth without righteousness is insecure.