Shloka 46

प्रहस्तनिर्याणम्

Prahasta’s Departure and the Muster of the Rakshasa Host

Devanagari script

ततःप्रहस्तःकपिराजवाहिनीमभिप्रतस्थेविजयायदुर्मतिः ।विवृद्धवेगंश्चविवेशतांचमूंयथामुमूर्षुश्शलभोविभावसुम् ।।।।

Transliteration

tataḥ prahastaḥ kapirāja-vāhinīm abhipratasthe vijayāya durmatiḥ | vivṛddha-vegaś ca viveśa tāṁ camūṁ yathā mumūrṣuḥ śalabho vibhāvasum ||6.57.46||

Translation

Maka Prahasta, yang berniat jahat, mara untuk meraih kemenangan; dengan daya yang kian mengganas, dia menerobos masuk ke dalam bala tentera Raja Kera, bagaikan rama-rama yang meluru ke api, menuju kematiannya sendiri.

Word by Word

• ततः: thereafter, then
• ततः: अधिकरण (कालाधिकरणम्; time circumstance)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (तद्-प्रातिपदिकात्; तस्मात्-अर्थे अव्ययम्)
• Form: अव्ययम्; काल/क्रमवाचक-अव्ययम् (temporal/sequence adverb): 'thereafter/then'

• प्रहस्तः: Prahastha
• प्रहस्तः: कर्ता (agent/subject)
• Type: Noun
• Root: प्रहस्त (प्रातिपदिकम्; नाम)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular)

• कपिराजवाहिनीम्: the army of the monkey-king
• कपिराजवाहिनीम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: कपिराज + वाहिनी (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular); षष्ठी-तत्पुरुषः: कपिराजस्य वाहिनी (army of the monkey-king)

• अभिप्रतस्थे: set out against, advanced towards
• अभिप्रतस्थे: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: प्र + स्था (स्था-धातुः) with अभि-, प्रति- उपसर्गौ
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (perfect, 3rd sg.); उपसर्गयुक्तः: अभि-प्रति-स्था = 'set out/advanced towards'

• विजयाय: for victory, to conquer
• विजयाय: सम्प्रदान (purpose/beneficiary; dative of purpose)
• Type: Noun
• Root: विजय (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; चतुर्थी-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. dative singular); प्रयोजनार्थे (for the purpose of victory)

• दुर्मतिः: the evil-minded one
• दुर्मतिः: कर्ता (apposition to agent)
• Type: Noun
• Root: दुर्मति (दुर्-उपसर्गः + मति-प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); विशेषणार्थे कर्तरि (appositional epithet to प्रहस्तः)

• विवृद्धवेगम्: with greatly increased speed/impetus
• विवृद्धवेगम्: कर्म (as accusative qualifier with viveśa; manner/force)
• Type: Adjective
• Root: विवृद्ध + वेग (प्रातिपदिके; समासः)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. accusative singular); कर्मधारयः: विवृद्धः वेगः यस्य/यत्र (having greatly increased speed/impetus); विशेषणम् (qualifies the manner/force with which he entered)

• च: and
• च: सम्बन्ध (connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्ययम्)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्ययम् (conjunction): 'and'

• विवेश: entered
• विवेश: क्रिया (verbal action)
• Type: Verb
• Root: वि + विश् (विश्-धातुः)
• Form: लिट्-लकारः (परस्मैपदम्); प्रथम-पुरुषः; एकवचनम् (perfect, 3rd sg.); उपसर्गः वि-: 'entered'

• ताम्: that
• ताम्: कर्म (object determiner)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular); निर्देशार्थे (demonstrative pronoun)

• चमूम्: army, host
• चमूम्: कर्म (object)
• Type: Noun
• Root: चमू (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (fem. accusative singular)

• यथा: as, like
• यथा: सम्बन्ध (upamāna-marker; comparison)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्ययम्)
• Form: उपमानवाचक-अव्ययम् (comparative particle): 'as/like'

• मुमूर्षुः: one about to die, death-seeking
• मुमूर्षुः: कर्ता (agent of implied action in simile)
• Type: Noun
• Root: मुमूर्षु (मृ-धातुः; सन्-प्रत्ययान्त-इच्छार्थक-कृदन्तः)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); सन्नन्त-इच्छार्थकः (desiderative derivative): 'wishing to die/at the point of death'

• शलभः: a moth
• शलभः: कर्ता (agent in simile)
• Type: Noun
• Root: शलभ (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गः; प्रथमा-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. nominative singular); मुमूर्षुः इत्यस्य विशेष्यः (apposition)

• विभावसुम्: fire, flame
• विभावसुम्: कर्म (object in simile)
• Type: Noun
• Root: विभावसु (प्रातिपदिकम्; अग्नि-पर्यायः)
• Form: पुंलिङ्गः; द्वितीया-विभक्तिः; एकवचनम् (masc. accusative singular); उपमानस्य कर्म (object in simile: moth enters fire)

Context

"I am not able to see anyone (other than you) knowledgeable in warfare to deliver the city oppressed suddenly and can liberate from war."

Characters & Entities

• Prahasta
• Kapirāja (Monkey-King)
• Vānara army

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma—acting from distorted intent—drives one toward self-destruction; the moth-to-flame simile teaches that reckless aggression and bad counsel carry inevitable consequences.

What is the narrative situation?

Prahasta initiates a direct assault on the Vānara forces, charging into the Monkey-King’s army with intensified force.

Which character virtue is emphasized?

By contrast rather than praise: Prahasta’s lack of discernment (aviveka) is highlighted, underscoring that true strength must be guided by right judgment.