Shloka 1

युद्धकाण्डे त्रिपञ्चाशः सर्गः — धूम्राक्षवधश्रवणं, वज्रदंष्ट्रप्रेषणं, अङ्गद-राक्षसयुद्धम्

Ravana Dispatches Vajradamshtra; Portents and Angada’s Assault

Devanagari script

धूम्राक्षंनिहतंश्रुत्वारावणोराक्षसेश्वरः ।क्रोधेनमहताऽविष्टोनिश्श्वसन्नुरगोयथा ।।।।दीर्घमुष्णंविनिश्श्वस्यक्रोधेनकलुषीकृतः ।अब्रवीद्राक्षसंक्रूरंवज्रदंष्ट्रंमहाबलम् ।।।।

Transliteration

dhūmrākṣaṃ nihataṃ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |

krodhena mahatāviṣṭo niśśvasann urago yathā ||

dīrgham uṣṇaṃ viniśśvasya krodhena kaluṣīkṛtaḥ |

abravīd rākṣasaṃ krūraṃ vajradaṃṣṭraṃ mahābalam ||

Translation

Tatkala mendengar bahawa Dhūmrākṣa telah terbunuh, Rāvaṇa, raja segala raksasa, dikuasai amarah yang besar, mendesis seperti ular. Setelah menarik nafas panjang yang panas, fikirannya menjadi gelap oleh murka, lalu baginda berkata kepada raksasa yang kejam, Vajradaṃṣṭra, yang berdaya amat perkasa.

Word by Word

• धूम्राक्षम्: Dhumraksha
• धूम्राक्षम्: कर्म (Karma/Object of hearing-about)
• Type: Noun
• Root: धूम्राक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• निहतम्: killed
• निहतम्: कर्मविशेषण (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: नि + √हन् (धातु) + क्त
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; धूम्राक्षम् इति विशेषणम्

• श्रुत्वा: having heard
• श्रुत्वा: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: √श्रु (धातु) + त्वा (क्त्वा)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (gerund)

• रावणः: Ravana
• रावणः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: रावण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• राक्षस-ईश्वरः: lord of the rakshasas
• राक्षस-ईश्वरः: कर्ता (Karta/Subject; apposition)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (lord of rakshasas)

• क्रोधेन: by anger
• क्रोधेन: करण (Karaṇa/Instrument-cause)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन

• महतā: great/violent
• महतā: करणविशेषण (Adjectival to instrument)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसक-समर्थ, तृतीया (3rd), एकवचन; क्रोधेन इति विशेषणम्

• आविष्टः: overcome/possessed
• आविष्टः: कर्तृविशेषण (Adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: आ + √विश् (धातु) + क्त
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• निश्श्वसन्: breathing hard/hissing
• निश्श्वसन्: कर्तृविशेषण (Adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: निḥ + √श्वस् (धातु) + शतृ (शतृ-प्रत्यय)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle)

• उरगः: a serpent
• उरगः: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: उरग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; उपमान

• यथा: as/like
• यथा: उपमान-चिह्न (Simile marker)
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा/प्रकारवाचक (as/like)

• दीर्घम्: long
• दीर्घम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: दीर्घ (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषण (adverbial accusative: long)

• उष्णम्: hotly
• उष्णम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: उष्ण (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषण (adverbial accusative: hot)

• विनिश्श्वस्य: having exhaled strongly
• विनिश्श्वस्य: पूर्वकाल-क्रिया (Prior action)
• Type: Indeclinable
• Root: वि + निḥ + √श्वस् (धातु) + ल्यप्
• Form: ल्यबन्त अव्यय (absolutive/gerund)

• क्रोधेन: by anger
• क्रोधेन: करण (Karaṇa/Cause)
• Type: Noun
• Root: क्रोध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• कलुषीकृतः: made turbid/foul (agitated)
• कलुषीकृतः: कर्तृविशेषण (Adjectival to subject)
• Type: Adjective
• Root: कलुषी √कृ (धातु) + क्त (कृदन्त; causative/denominative sense: made foul)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (PPP)

• अब्रवीत्: said/spoke
• अब्रवीत्: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• राक्षसम्: to the rakshasa
• राक्षसम्: कर्म (Karma/Object of speaking-to)
• Type: Noun
• Root: राक्षस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• क्रूरम्: cruel
• क्रूरम्: कर्मविशेषण (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: क्रूर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; राक्षसम् इति विशेषणम्

• वज्र-दंष्ट्रम्: Vajradamshtra
• वज्र-दंष्ट्रम्: कर्म (Karma/Appositional object)
• Type: Noun
• Root: वज्र (प्रातिपदिक) + दंष्ट्रा/दंष्ट्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारयः (vajra-like fanged; proper name)

• महाबलम्: mighty
• महाबलम्: कर्मविशेषण (Adjectival to object)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + बल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारयः (of great strength), राक्षसम्/वज्रदंष्ट्रम् इति विशेषणम्

Context

The Lord of Rakshasas was overcome with anger on hearing about Dhumraksha's death. He was hissing like a serpent, heaving a deep burning sigh, for having done a dirty task. He spoke to cruel Vajradamshtra of mighty prowess.

Characters & Entities

• Rāvaṇa
• Dhūmrākṣa
• Vajradaṃṣṭra
• Rākṣasas

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse warns that uncontrolled krodha (anger) clouds judgment and taints one’s inner state; Dharma requires self-mastery even amid grief and war.

What is the narrative situation?

After Dhūmrākṣa is killed, Rāvaṇa reacts in fury and summons/addresses Vajradaṃṣṭra to continue the war effort.

Which character virtue is emphasized?

By contrast (through negation), the virtue emphasized is restraint (dama) and clarity of mind—qualities absent in Rāvaṇa’s anger-driven response.