Previous Verse
Next Verse

Shloka 6

रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः

Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।

gatas setus sunītīnāṃ gato dharmasya vigrahaḥ | gatas sattvasya saṅkṣepaḥ prastāvānāṃ gatir gatā | ādityaḥ patito bhūmau magnas tamasi candramāḥ | citrabhānuḥ praśāntārciḥ vyavasāyo nirudyamaḥ | asmin nipatite vīre bhūmau śastrabhṛtāṃ vare ||

Apabila wira ini—yang terunggul antara para pemegang senjata—rebah ke bumi, seolah-olah lenyaplah batas kebijaksanaan, pergilah jelmaan dharma, runtuhlah himpunan kekuatan, dan hilanglah haluan bagi segala yang patut dan wajar. Seakan-akan matahari jatuh ke tanah, bulan tenggelam dalam kegelapan, api padam nyalanya, dan tekad manusia menjadi lesu tanpa daya.

gataḥgone, lost
gataḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√gam (धातु) > gata (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तान्त; ‘gone/vanished’
setuḥbridge; boundary; support
setuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsetu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sunītīnāmof the prudent (people)
sunītīnām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsunīti (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
gataḥgone
gataḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√gam > gata (क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
dharmasyaof righteousness
dharmasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootdharma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
vigrahaḥembodiment, form
vigrahaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvigraha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
gataḥgone
gataḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√gam > gata (क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
sattvasyaof strength/essence
sattvasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsattva (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
saṅkṣepaḥsummary; contraction; (here) reduction/cessation
saṅkṣepaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsaṅkṣepa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
prastāvānāmof praises/occasions
prastāvānām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootprastāva (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
gatiḥcourse, way, state
gatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgati (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
gatāgone, lost
gatā:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√gam > gatā (क्त)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तान्त; gatiḥ (f.) agrees
ādityaḥthe sun
ādityaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootāditya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
patitaḥfallen
patitaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√pat (धातु) > patita (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तान्त
bhūmauon the ground
bhūmau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
magnaḥsunk, plunged
magnaḥ:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√maj (धातु) > magna (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्तान्त
tamasiin darkness
tamasi:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottamas (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
candramāḥthe moon
candramāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcandramas (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (प्रातिपदिक: चन्द्रमस्; प्रथमा: चन्द्रमाः)
citrabhānuḥfire (bright-flamed)
citrabhānuḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcitra + bhānu (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास: ‘चित्रः भानुः’ (variegated/bright fire); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
praśānta-arciḥwith extinguished flame
praśānta-arciḥ:
Viśeṣaṇa of citrabhānuḥ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootpraśānta (pra-√śam + क्त) + arci (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय: ‘प्रशान्ता अर्चिः यस्य’; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of citrabhānuḥ)
vyavasāyaḥeffort, resolve
vyavasāyaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvyavasāya (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nirudyamaḥwithout activity; inert
nirudyamaḥ:
Viśeṣaṇa of vyavasāyaḥ (विशेषण)
TypeAdjective
Rootnir + udyama (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष: ‘निर्गतः उद्यमः यस्मात्’ (bahuvrīhi-like sense but form as adjective); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of vyavasāyaḥ)
asminin this (case/when)
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (इदम्-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
nipatitewhen (he) had fallen
nipatite:
Sati-saptamī (सति-सप्तमी)
TypeVerb
Rootni-√pat (धातु) > nipatita (कृदन्त, क्त)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; क्तान्त; सति-सप्तमी (locative absolute) with asmin
vīrein/with the hero
vīre:
Sati-saptamī (सति-सप्तमी)
TypeNoun
Rootvīra (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; सति-सप्तमी (with asmin nipatite)
bhūmauon the ground
bhūmau:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootbhūmi (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन
śastrabhṛtāmof weapon-bearers
śastrabhṛtām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootśastra + bhṛt (√bhṛ + कृत्)
Formतत्पुरुष: ‘शस्त्रं बिभ्रति’ (upapada); पुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
vareamong the best
vare:
Adhikaraṇa (अधिकरण) / Viśeṣaṇa
TypeNoun
Rootvara (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘वरे’ = among the best (locative of comparison)

" As this hero, the wielder of weapons has fallen down on ground, the prudent one who was at boundary, disappeared; he who was the form of righteousness, departed; he who was a repository of might, thrown down and out of sight; he, who was praiseworthy for all, lost position. With the hero falling down, it seems the Sun has fallen down, the moon plunged into darkness, fire became extinct, and the enthusiasm of people wasted."

R
Rāvaṇa
S
Sun (Āditya)
M
Moon (Candramā)
F
Fire (Citrabhānu)

FAQs

It frames the fall of a great figure as a collapse of order: dharma is portrayed as the stabilizing ‘setu’ (boundary/restraint) of society, and its loss creates moral and psychological darkness.

A heightened poetic lament immediately after Rāvaṇa’s fall, using cosmic metaphors (sun, moon, fire) to express the shock to Laṅkā’s world.

Recognition of moral order: even amid enmity, the speaker acknowledges the stature and societal impact of a fallen warrior-king.