Valmiki Ramayana 2.9.61 — Ayodhya Kanda, Sarga 9, Shloka 61

मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च

Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons

Devanagari script

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवोयदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे।अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथायथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते।।।।

Transliteration

prapatsyate rājyam idaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase | ato hi kalyāṇi yatasva tat tathā yathā sutas te bharato 'bhiṣekṣyate ||

Translation

Jika benar Rāghava memperoleh kerajaan ini, nescaya engkau dan puteramu akan menanggung derita. Maka, wahai wanita yang mulia lagi membawa berkat, berusahalah bertindak sedemikian rupa agar Bharata, puteramu, ditabalkan (abhiseka) menjadi raja.

Word by Word

• प्रपत्स्यते: will obtain/secure
• प्रपत्स्यते: Karta (agent)
• Type: Verb
• Root: प्र√पद् (धातु)
• Form: लकारः—लृट् (Simple Future); पुरुषः—प्रथमपुरुषः (3rd person); वचनम्—एकवचनम् (singular); पदम्—आत्मनेपदम्; अर्थः—प्राप्स्यति/लभते (will obtain)

• राज्यम्: kingdom
• राज्यम्: Karma (object)
• Type: Noun
• Root: राज्य (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—द्वितीया (accusative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• इदम्: this
• इदम्: Visheshana (qualifier of कर्म)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—द्वितीया (accusative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• हि: indeed/for
• हि: Sambandha/Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—निपातः/सम्बन्धबोधकः (particle; emphatic/causal: indeed/for)

• राघवः: Rāghava (Rāma)
• राघवः: Karta (agent)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गम् (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• यदि: if
• यदि: Condition marker
• Type: Indeclinable
• Root: यदि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—समुच्चय/शर्तबोधकः (conditional particle: if)

• ध्रुवम्: certainly/truly
• ध्रुवम्: Kriya-visheshana (adverbial qualifier)
• Type: Adjective
• Root: ध्रुव (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—द्वितीया (accusative) / क्रियाविशेषणवत् प्रयोगः; वचनम्—एकवचनम् (singular)

• त्वम्: you
• त्वम्: Karta (agent)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—त्रिलिङ्गम् (pronoun); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• ससुता: together with (your) son
• ससुता: Visheshana (qualifier of कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: स + सुता (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: समासः—तत्पुरुषः (सह-तत्पुरुष/सहार्थकः: 'with'); लिङ्गम्—स्त्रीलिङ्गम् (feminine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• च: and
• च: Conjunction
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—समुच्चयबोधकः (conjunction: and)

• तप्स्यसे: you will suffer
• तप्स्यसे: Kriya (main verb)
• Type: Verb
• Root: √तप् (धातु)
• Form: लकारः—लृट् (Simple Future); पुरुषः—मध्यमपुरुषः (2nd person); वचनम्—एकवचनम् (singular); पदम्—आत्मनेपदम्; अर्थः—दुःखमनुभविष्यसे/क्लिश्यसे (you will suffer/undergo hardship)

• अतः: therefore
• अतः: Reason/Inference marker
• Type: Indeclinable
• Root: अतः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—हेतुबोधक-अव्ययम् (causal adverb: therefore/from that reason)

• हि: indeed/for
• हि: Discourse particle
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—निपातः (particle; indeed/for)

• कल्याणि: O auspicious lady
• कल्याणि: Sambodhana (address)
• Type: Noun
• Root: कल्याणी (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—स्त्रीलिङ्गम् (feminine); विभक्तिः—सम्बोधन (vocative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• यतस्व: strive/make effort
• यतस्व: Kriya (injunction)
• Type: Verb
• Root: यत् (धातु)
• Form: लकारः—लोट् (Imperative); पुरुषः—मध्यमपुरुषः (2nd person); वचनम्—एकवचनम् (singular); पदम्—आत्मनेपदम्; अर्थः—प्रयतस्व/प्रयत्नं कुरु (strive)

• तत्: that (thing/act)
• तत्: Karma (object of यतस्व)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—नपुंसकलिङ्गम् (neuter); विभक्तिः—द्वितीया (accusative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• तथा: in that way/so
• तथा: Kriya-visheshana (manner)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—क्रियाविशेषणम् (adverb: thus/in that way)

• यथा: so that/in such a way that
• यथा: Purpose/Manner linker
• Type: Indeclinable
• Root: यथा (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; प्रकारः—उपमान/प्रकारबोधक-अव्ययम् (correlative adverb: so that/in such a way that)

• सुतः: son
• सुतः: Karta (agent)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गम् (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• ते: your
• ते: Shashthi-sambandha (possessor)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—त्रिलिङ्गम् (pronoun); विभक्तिः—षष्ठी (genitive); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• भरतः: Bharata
• भरतः: Karta (agent)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक)
• Form: लिङ्गम्—पुंलिङ्गम् (masculine); विभक्तिः—प्रथमा (nominative); वचनम्—एकवचनम् (singular)

• अभिषेक्ष्यते: will be consecrated/installed
• अभिषेक्ष्यते: Kriya (result clause)
• Type: Verb
• Root: अभि√सिच् (धातु)
• Form: लकारः—लृट् (Simple Future); पुरुषः—प्रथमपुरुषः (3rd person); वचनम्—एकवचनम् (singular); पदम्—आत्मनेपदम्; प्रयोगः—कर्मणि/भावे (passive sense: 'will be consecrated'); अर्थः—अभिषेकं प्राप्स्यति (will be installed/consecrated)

Context

It is true that if Rama secures this kingdom, you along with your son are bound to suffer. O auspicious one, hence act in a way your son Bharata will be installed.

Characters & Entities

• Mantharā
• Kaikeyī
• Rāghava/Rāma
• Bharata
• Kingdom of Ayodhyā (implied)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It shows how fear can be used to justify unrighteous acts; dharma demands fairness and truth, not decisions driven by insecurity and partisan advantage.

What is the narrative situation?

Mantharā predicts Kaikeyī’s future suffering under Rāma’s rule and urges immediate steps to ensure Bharata’s coronation.

Which character virtue is emphasized?

Strategic foresight is invoked, but the dominant trait displayed is manipulative persuasion rather than a dharmic virtue.