Valmiki Ramayana 2.82.1 — Ayodhya Kanda, Sarga 82, Shloka 1

भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा

Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama

Devanagari script

तामार्यगणसम्पूर्णां भरतः प्रग्रहां सभाम्।ददर्श बुद्धिसम्पन्नः पूर्णचन्द्रो निशामिव।।।।

Transliteration

tām ārya-gaṇa-sampūrṇāṃ bharataḥ pragrahāṃ sabhām |

dadarśa buddhi-sampannaḥ pūrṇa-candro niśām iva ||

Translation

Bharata yang berakal jernih memandang balairung itu—penuh para bangsawan mulia—bagaikan bulan purnama memandang malam terbentang di hadapannya, bertabur bintang.

Word by Word

• ताम्: that (assembly)
• ताम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; सर्वनाम; सभा इति विशेष्यं प्रति

• आर्य-गण-सम्पूर्णाम्: filled with noble people
• आर्य-गण-सम्पूर्णाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: आर्य (प्रातिपदिक) + गण (प्रातिपदिक) + सम्पूर्ण (प्रातिपदिक/कृदन्त-भाव)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा

• भरतः: Bharata
• भरतः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: भरत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• प्रग्रहाम्: spacious, extended
• प्रग्रहाम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: प्रग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् सभा; अर्थः ‘विस्तीर्णाम्/प्रसरन्तीम्’

• सभाम्: assembly hall
• सभाम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: सभा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• ददर्श: saw, beheld
• ददर्श: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (Perfect), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्

• बुद्धि-सम्पन्नः: wise, endowed with intellect
• बुद्धि-सम्पन्नः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: बुद्धि (प्रातिपदिक) + सम्पन्न (कृदन्त; सम्+पद् धातु, क्त)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषणम् भरतः

• पूर्ण-चन्द्रः: the full moon
• पूर्ण-चन्द्रः: उपमान (Upamāna)
• Type: Noun
• Root: पूर्ण (प्रातिपदिक/कृदन्त) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमानपदम्

• निशाम्: night
• निशाम्: उपमेय (Upameya)
• Type: Noun
• Root: निशा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; उपमेयपदं (in simile)

• इव: like
• इव: सम्बन्ध (Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमा-वाचक-अव्ययम्

Context

Sagacious Bharata beheld that assembly hall filled with honourable members, like the full-moon beholds the night stretching forth (with stars).

Characters & Entities

• Bharata
• sabhā (assembly hall)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma in governance is collective and consultative: the presence of āryas (noble elders) indicates that state decisions should be guided by wisdom, tradition, and righteousness rather than impulse.

What is the narrative situation?

At the opening of Sarga 82, Bharata looks upon the full assembly of noble counselors, marking the transition into formal political deliberation.

Which character virtue is emphasized?

Bharata’s buddhi (discernment): he is portrayed as capable of understanding counsel and weighing dhārmic obligations in a crisis.