Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 49, Shloka 6
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
Devanagari script
राजानं धिग्दशरथं कामस्य वशमागतम्।।2.49.4।।हा नृशंसाद्य कैकेयी पापा पापानुबन्धिनी।तीक्ष्णा सम्भिन्नमर्यादा तीक्ष्णकर्मणि वर्तते।।2.49.5।।या पुत्रमीदृशं राज्ञः प्रवासयति धार्मिकम्।वनवासे महाप्राज्ञं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम्।।2.49.6।।
Transliteration
yā putram īdṛśaṃ rājñaḥ pravāsayati dhārmikam |
vanavāse mahāprājñaṃ sānukrośaṃ jitendriyam ||
Translation
Dialah yang menghalau putera raja—seorang yang demikian: dharmika, amat bijaksana, penuh belas kasihan, dan menguasai indera—untuk tinggal di hutan.
Word by Word
राजानम्the king
राजानम्:
कर्म (object of implied भाव/उद्गारः “धिक्”)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)
धिक्fie! shame on!
धिक्:
सम्बोधन/भावप्रकाशक (interjection expressing censure)
TypeIndeclinable
Rootधिक् (अव्यय)
Formनिन्दार्थक-अव्यय/उद्गार (indeclinable interjection of censure)
दशरथम्Daśaratha
दशरथम्:
कर्म (object of “धिक्”)
TypeNoun
Rootदशरथ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)
कामस्यof desire/passion
कामस्य:
सम्बन्ध (genitive relation: “of passion/desire”)
TypeNoun
Rootकाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masc; genitive; singular)
वशम्control, sway
वशम्:
कर्म (object with गत्यर्थ/प्राप्त्यर्थ “आगत”)
TypeNoun
Rootवश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)
आगतम्having come under (the sway)
आगतम्:
विशेषण (qualifier of the censured person)
TypeAdjective
Rootआ + √गम् (धातु) → आगत (कृदन्त, क्त-प्रत्यय)
Formभूतकृदन्त (क्त); नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन; विशेषणम् (past participle; neut; acc; sg; adjectival to दशरथम्/राजानम् by sense: ‘having come under’)
हाalas!
हा:
भावप्रकाशक (interjection expressing lament)
TypeIndeclinable
Rootहा (अव्यय)
Formशोक/खेदार्थक उद्गार (interjection of grief/pity)
नृशंसाcruel, wicked
नृशंसा:
कर्तृ (as qualifier of subject “कैकेयी”)
TypeAdjective
Rootनृशंस (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)
अद्यtoday/now
अद्य:
कालाधिकरण (time adjunct)
TypeIndeclinable
Rootअद्य (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
कैकेयीKaikeyī
कैकेयी:
कर्तृ (subject of वर्तते / (and relative clause) प्रवासयति)
TypeNoun
Rootकैकेयी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular)
पापाsinful, evil
पापा:
कर्तृ (as qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootपाप (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)
पापानुबन्धिनीone bound to/committed to sin
पापानुबन्धिनी:
कर्तृ (as qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootपाप + अनुबन्धिन् (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुषः; स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (genitive tatpurusha: ‘having attachment/connection to sin’; fem; nom; sg); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)
तीक्ष्णाharsh, cruel
तीक्ष्णा:
कर्तृ (as qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootतीक्ष्ण (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (fem; nominative; singular); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)
सम्भिन्नमर्यादाone who has broken all propriety/limits
सम्भिन्नमर्यादा:
कर्तृ (as qualifier of subject)
TypeAdjective
Rootसम् + √भिद् (धातु) → सम्भिन्न (कृदन्त, क्त) + मर्यादा (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिः (यस्या मर्यादा सम्भिन्ना सा); स्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (bahuvrihi: ‘she whose bounds are broken’; fem; nom; sg); विशेषणम् (qualifying कैकेयी)
तीक्ष्णकर्मणिin a cruel deed
तीक्ष्णकर्मणि:
अधिकरण (locus/field: ‘in cruel action’)
TypeNoun
Rootतीक्ष्ण + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय/तत्पुरुष-समास (तीक्ष्णं कर्म); नपुंसकलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति; एकवचन (neut; locative; singular)
वर्ततेacts, is engaged
वर्तते:
क्रिया (main verb: ‘acts/engages’)
TypeVerb
Root√वृत् (धातु) (आत्मनेपदी)
Formलट्-लकार; प्रथम-पुरुष; एकवचन; आत्मनेपद (present indicative; 3rd person; singular; middle)
याwho (she who)
या:
कर्तृ (subject of प्रवासयति; refers to कैकेयी)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; प्रथमा-विभक्ति; एकवचन (relative pronoun; fem; nominative; singular)
पुत्रम्son
पुत्रम्:
कर्म (object of प्रवासयति)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular)
ईदृशम्such (of this kind)
ईदृशम्:
कर्म (as qualifier of object)
TypeAdjective
Rootईदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)
राज्ञःof the king
राज्ञः:
सम्बन्ध (genitive: ‘of the king’)
TypeNoun
Rootराजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; षष्ठी-विभक्ति; एकवचन (masc; genitive; singular)
प्रवासयतिbanishes, sends away to live (in exile)
प्रवासयति:
क्रिया (verb of the relative clause)
TypeVerb
Rootप्र + √वस् (धातु) (णिच् causative) → प्रवासयति
Formलट्-लकार; प्रथम-पुरुष; एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त (present indicative; 3rd person; singular; active; causative)
धार्मिकम्righteous, dutiful
धार्मिकम्:
कर्म (as qualifier of object)
TypeAdjective
Rootधार्मिक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)
वनवासेin forest-exile / in dwelling in the forest
वनवासे:
अधिकरण (place/state of exile: ‘in forest-dwelling’)
TypeNoun
Rootवन + वास (प्रातिपदिक)
Formसप्तमी-तत्पुरुषः (वने वासः); पुंलिङ्ग; सप्तमी-विभक्ति; एकवचन (masc; locative; singular)
महाप्राज्ञम्very wise, sagacious
महाप्राज्ञम्:
कर्म (as qualifier of object)
TypeAdjective
Rootमहा + प्राज्ञ (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (महान् प्राज्ञः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)
सानुक्रोशम्compassionate
सानुक्रोशम्:
कर्म (as qualifier of object)
TypeAdjective
Rootस + अनुक्रोश (प्रातिपदिक)
Formउपपद-तत्पुरुषः (अनुक्रोशेन सह/युक्तः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (masc; accusative; singular); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)
जितेन्द्रियम्self-controlled (having conquered the senses)
जितेन्द्रियम्:
कर्म (as qualifier of object)
TypeAdjective
Rootजित (√जि, क्त कृदन्त) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहिः (येन इन्द्रियाणि जितानि सः); पुंलिङ्ग; द्वितीया-विभक्ति; एकवचन (bahuvrihi: ‘one whose senses are conquered’; masc; acc; sg); विशेषणम् (qualifying पुत्रम्)
Context
(The villagers were speaking among themselves) Fie on the king who is overtaken by passion Alas, the heartless, sinful Kaikeyi, indulging in evil has banished into the forest this prince who is righteous and sagacious, compassionate and selfrestrained. How could this cruel Kaikeyi, by breaking all limits of decorum resort to such atrocious action?
Characters & Entities
R
RāmaK
KaikeyīD
DaśarathaF
forest (vana)FAQs
It upholds the ideal that dharmic excellence—wisdom, compassion, and self-control—deserves protection and honor, not punishment or exile.
People lament that the very person most fit to lead—Rāma—is being sent away to the forest due to court intrigue and royal weakness.
Self-restraint (jitendriyatā) and compassion (anukrośa) are explicitly praised as defining virtues of Rāma.