Shloka 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ | vījyamāno mahārhābhiḥ strībhir mama sutottamaḥ || sa nūnaṃ kvacid evādya vṛkṣamūlam upāśritaḥ | kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānam upadhāya śayiṣyate ||

Ratapan itu berulang: putera yang biasa dengan pes cendana, alas empuk dan layanan lembut, kini pasti tidur di bawah pokok, menjadikan kayu atau batu sebagai bantal.

utthāsyatiwill rise up
utthāsyati:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootud√sthā (धातु)
Formलृट्-लकार (Simple future), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
caand
ca:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
medinyāḥfrom the ground
medinyāḥ:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootmedinī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन (ablative singular)
kṛpaṇaḥwretched/poor (in condition)
kṛpaṇaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootkṛpaṇa (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; कर्तृविशेषणम्
pāṃsu-kuṇṭhitaḥdust-dulled/dust-covered
pāṃsu-kuṇṭhitaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootpāṃsu + kuṇṭhita (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (पांसुना कुण्ठितः = dulled/crusted with dust), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन
viniśśvasansighing deeply
viniśśvasan:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootvi-niḥ√śvas (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन; कर्तृविशेषणम्
prasravaṇātfrom Prasravana (mountain)
prasravaṇāt:
Upamāna (उपमान)
TypeNoun
Rootprasravaṇa (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी एकवचन (ablative singular); उपमान-स्थान (source in simile)
kareṇūnāmof female elephants
kareṇūnām:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootkareṇū (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी बहुवचन (genitive plural)
ivalike
iva:
Upamāna-marker (उपमान-सूचक)
TypeIndeclinable
Rootiva (अव्यय)
Formउपमान-अव्यय
ṛṣabhaḥbull/leader (bull-elephant)
ṛṣabhaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootṛṣabha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा एकवचन

Rama, the best of all my sons who, smeared with sandalpaste and fanned by graceful women used to sleep (with his head) on comfortable cushions will surely, from now on, lie down somewhere at the foot of a tree, (his head) pillowed upon a piece of wood or stone.

D
Daśaratha
R
Rāma
F
Forest (vana)

FAQs

The repetition intensifies the dharmic theme: true commitment to duty is measured by readiness to bear discomfort without resentment.

A repeated/continued lament in the transmission: Daśaratha dwells on the impending austerity of Rāma’s forest life.

Rāma’s ascetic resilience (titikṣā) and Daśaratha’s tender, truthful grief.