Shloka 25

The Horse’s Journey

to Cyavana’s Hermitage

Devanagari script

विदधद्वायुवेगेन पृथ्वीं खुरविलक्षिताम् । दूर्वांकुरान्मुखाग्रेण चरंस्तत्र महाश्रमे

Transliteration

vidadhadvāyuvegena pṛthvīṃ khuravilakṣitām | dūrvāṃkurānmukhāgreṇa caraṃstatra mahāśrame

Translation

Dengan laju sepantas angin, ia menandai bumi dengan bekas tapak kukunya; dan di mahā-āśrama itu ia berkeliaran, memagut pucuk rumput dūrvā dengan hujung mulutnya.

Word by Word

• विदधत्: making/producing
• विदधत्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वि+धा (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; (हयः) इति कर्तरि विशेषण

• वायुवेगेन: with the speed of the wind
• वायुवेगेन: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: वायोः वेगः

• पृथ्वीम्: the earth/ground
• पृथ्वीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• खुरविलक्षिताम्: marked by hoofprints
• खुरविलक्षिताम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: खुर (प्रातिपदिक) + विलक्षित (वि+लक्ष् धातु-निष्पन्न कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तृतीया-तत्पुरुष: खुरैः विलक्षिता; (पृथ्वीम्) इति विशेषण

• दूर्वाङ्कुरान्: sprouts of dūrvā grass
• दूर्वाङ्कुरान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दूर्वा (प्रातिपदिक) + अङ्कुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: दूर्वायाः अङ्कुराः

• मुखाग्रेण: with the tip/front of (its) mouth
• मुखाग्रेण: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मुख (प्रातिपदिक) + अग्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थ: मुखस्य अग्रं

• चरन्: moving/grazing
• चरन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: चर् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
• Form: वर्तमानकर्तरि कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; (हयः) इति कर्तरि विशेषण

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)

• महाश्रमे: in the great hermitage
• महाश्रमे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; कर्मधारय: महान् आश्रमः

Speaker

Narrator (contextual; specific dialogue speaker not identifiable from this single verse alone)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: vira

Geographic Context

Type: forest

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: विदधद्वायुवेगेन = विदधत् + वायुवेगेन; दूर्वांकुरान्मुखाग्रेण = दूर्वाङ्कुरान् + मुखाग्रेण; चरंस्तत्र = चरन् + तत्र

FAQs

What scene is described in this verse?

It depicts a being (likely an animal or animal-form figure) moving very swiftly, leaving hoof-marks on the ground, and grazing on dūrvā grass within a great hermitage.

Why is dūrvā grass significant in Hindu tradition?

Dūrvā (Cynodon dactylon) is widely used in ritual contexts—especially in offerings and auspicious rites—so its mention can evoke a sacred, ritual-tinged landscape even within a simple pastoral description.

What is the ethical or thematic takeaway from this verse?

The verse emphasizes vivid attentiveness to conduct and place: even swift movement leaves traces, and life in or near an āśrama is portrayed as ordered by simple, restrained, natural actions (roaming and grazing without excess).