Previous Verse
Next Verse

Shloka 15

मარკण्डेयागमनम् तथा सत्यव्रत-उपदेशः

Arrival of Mārkaṇḍeya and Counsel on Truth-Vows

कुणञ्जरस्येव संग्रामे परिगृह्माड्कुशग्रहम्‌ । ब्राह्मणैरविप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम्‌,जैसे संग्राममें हाथीसे महावतको अलग कर देनेपर उसकी सारी शक्ति व्यर्थ हो जाती है, उसी प्रकार ब्राह्मणरहित क्षत्रियका सारा बल क्षीण हो जाता है

kuñjarasyeva saṅgrāme parigṛhya aṅkuśa-graham | brāhmaṇair aviprāhīṇasya kṣatrasya kṣīyate balam ||

Vaiśampāyana berkata: “Seperti dalam peperangan, kekuatan gajah menjadi sia-sia apabila dipisahkan daripada mahout yang memegang penggiringnya, demikian juga kekuatan golongan kṣatriya merosot apabila kehilangan brāhmaṇa. Kuasa tanpa bimbingan yang benar dan nasihat suci tidak akan berkekalan.”

कुञ्जरस्यof an elephant
कुञ्जरस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootकुञ्जर
FormMasculine, Genitive, Singular
इवlike/as
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
संग्रामेin battle
संग्रामे:
Adhikarana
TypeNoun
Rootसंग्राम
FormMasculine, Locative, Singular
परिगृह्यhaving seized/holding
परिगृह्य:
TypeVerb
Rootपरि-ग्रह्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada/Atmanepada-neutral (avyaya form)
अङ्कुशग्रहम्the goad-holder (mahout)
अङ्कुशग्रहम्:
Karma
TypeNoun
Rootअङ्कुश-ग्रह
FormMasculine, Accusative, Singular
ब्राह्मणैःby Brahmins
ब्राह्मणैः:
Karana
TypeNoun
Rootब्राह्मण
FormMasculine, Instrumental, Plural
अविप्रहीणस्यof one not devoid of Brahmins / not lacking Brahmins
अविप्रहीणस्य:
Visheshana (Sambandha)
TypeAdjective
Rootअ-विप्र-हीन
FormMasculine, Genitive, Singular
क्षत्रस्यof the kshatra (royal power/warrior order)
क्षत्रस्य:
Sambandha
TypeNoun
Rootक्षत्र
FormNeuter, Genitive, Singular
क्षीयतेdiminishes/perishes
क्षीयते:
TypeVerb
Rootक्षि
FormPresent, Indicative, Atmanepada, 3rd, Singular
बलम्strength
बलम्:
Karta
TypeNoun
Rootबल
FormNeuter, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
K
kuñjara (elephant)
A
aṅkuśa (elephant-goad)
B
brāhmaṇa
K
kṣatra/kṣatriya

Educational Q&A

Royal power (kṣatra) is effective and sustainable only when guided by brāhmaṇas—symbolizing sacred learning, ethical restraint, and wise counsel. Strength without dharmic direction becomes wasted, like an uncontrolled elephant in battle.

Vaiśampāyana uses a battlefield simile—an elephant separated from its goad-bearing driver—to explain that a kṣatriya’s might declines when it lacks the presence and guidance of brāhmaṇas.