Previous Verse
Next Verse

Shloka 60

निवातकवचवधः — Arjuna’s Neutralization of the Nivātakavacas

Vajra-astra deployment

नरेश्वर! उन्होंने मुझे सम्पूर्ण गान्धर्ववेद (संगीत-विद्या)-का अध्ययन कराया। राजन! वहाँ इन्द्रभवनमें अस्त्र-शस्त्रोंकी शिक्षा ग्रहण करते हुए मैं बड़े सम्मान और सुखसे रहने लगा। वहाँ सभी मनोवांछित पदार्थ मेरे लिये सुलभ थे। भरतश्रेष्ठ! मैं वहाँ कभी मनोहर गीत सुनता, कभी पर्याप्तरूपसे दिव्य वाद्योंका आनन्द लेता और कभी-कभी श्रेष्ठ अप्सराओंका नृत्य भी देख लेता था ।। तत्‌ सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ञाय भारत | अत्यर्थ प्रतिगृह्माहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थित:,भारत! इन समस्त सुख-सुविधाओंकी अवहेलना न करते हुए उन्हें स्वीकार करके भी मैं इनके असली रूपको जानकर--इनकी निःसारताको भलीभाँति समझकर अधिकतर अस्त्रोंके अभ्यासमें ही संलग्न रहता था। (गीत आदिमें कभी आसक्त नहीं हुआ)

arjuna uvāca | nareśvara! te māṃ samagra-gāndharvavedaṃ (saṅgīta-vidyāṃ) adhyāpayām āsuḥ | rājan! tatra indra-bhavane astrāṇāṃ śastrāṇāṃ ca śikṣāṃ gṛhṇan ahaṃ mahā-sammāna-sukhena nyavasam | tatra sarve manovāñchitāḥ padārthā mama sulabhā āsan | bharataśreṣṭha! ahaṃ tatra kadācit manohara-gītaṃ śṛṇomi, kadācit divya-vādyānāṃ paryāptaṃ rasaṃ bhuñje, kadācid api śreṣṭhāpsarasāṃ nṛtyaṃ paśyāmi || tat sarvam anavajñāya tathyaṃ vijñāya bhārata | atyarthaṃ pratigṛhṇāmi astrasv eva vyavasthitaḥ ||

Arjuna berkata: “Wahai raja, mereka melatihku dengan sempurna dalam Gandharva-veda, iaitu ilmu muzik. Wahai pemerintah, ketika menerima ajaran tentang senjata dan persenjataan di istana langit Indra, aku hidup di sana dengan penuh kehormatan dan kesenangan. Segala yang kuingini mudah diperoleh. Wahai yang terbaik dalam keturunan Bharata, kadang-kadang aku mendengar nyanyian yang mempesona, kadang-kadang aku menikmati sepenuhnya alat-alat muzik ilahi, dan sesekali aku menyaksikan tarian para Apsara yang terunggul. Namun tanpa memandang rendah kenikmatan itu, dan walaupun menerimanya, aku memahami hakikatnya serta ketidak-kekalannya; maka aku tetap terutama menumpukan diri pada latihan senjata.”

तत्that (all/this)
तत्:
Karma
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
सर्वम्all, entire
सर्वम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसर्व
FormNeuter, Accusative, Singular
अनवज्ञायnot disregarding (having not slighted)
अनवज्ञाय:
TypeVerb
Rootअनवज्ञा
Formल्यप् (absolutive/gerund), Parasmaipada (usage-neutral for gerund), having not disregarded
तथ्यम्the truth, reality
तथ्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootतथ्य
FormNeuter, Accusative, Singular
विज्ञायhaving understood
विज्ञाय:
TypeVerb
Rootवि + ज्ञा
Formल्यप् (absolutive/gerund), having understood/known
भारतO Bharata
भारत:
TypeNoun
Rootभारत
FormMasculine, Vocative, Singular
अत्यर्थम्exceedingly, greatly
अत्यर्थम्:
TypeIndeclinable
Rootअत्यर्थ
प्रतिगृह्यhaving accepted
प्रतिगृह्य:
TypeVerb
Rootप्रति + ग्रह्
Formल्यप् (absolutive/gerund), having accepted/received
अहम्I
अहम्:
Karta
TypePronoun
Rootअस्मद्
FormNominative, Singular
अस्त्रेषुin weapons (missile weapons), in arms
अस्त्रेषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootअस्त्र
FormNeuter, Locative, Plural
एवindeed, only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
व्यवस्थितःsteadfast/engaged, firmly situated
व्यवस्थितः:
TypeVerb
Rootवि + अव + स्था
Formक्त (past passive participle used adjectivally), Masculine, Nominative, Singular

अजुन उवाच

A
Arjuna
I
Indra
I
Indra-bhavana (Indra’s palace)
G
Gandharva-veda
A
Astra (missile weapons)
Ś
Śastra (hand weapons)
A
Apsarases
B
Bharata (address to the listener)

Educational Q&A

One may accept legitimate comforts without contempt, yet remain inwardly discerning and unattached; true excellence comes from prioritizing one’s duty (here, a kṣatriya’s disciplined training in weapons) over sensory entertainment.

Arjuna recounts his stay in Indra’s heavenly palace: he learns music (Gandharva-veda) and receives instruction in weapons, enjoys celestial arts and luxuries, but keeps his focus primarily on mastering astras and śastras.