Atithi’s Direction to the Nāga-sage Padma at Naimiṣa (अतिथ्युपदेशः—नैमिषे पद्मनागोपाख्यानप्रस्तावः)
न हांते मन्त्राणां हवनमस्ति न विना पुरुषं तपः सम्भवति | हविर्मन्त्राणां सम्पूजा विद्यते देवमानुष-ऋषीणामनेन त्वं होतेति नियुक्त: | ये च मानुष-होत्राधिकारास्ते च ब्राह्मणस्य हि याजनं विधीयते न क्षत्रवैश्ययोर्दधिजात्योस्तस्माद् ब्राह्मणा हाग्निभूता यज्ञानुद्तन्ति । यज्ञास्ते देवांस्तर्पयन्ति देवा: पृथिवीं भावयन्ति शतपथेडपि हि ब्राह्मणमुखे भवति,क्योंकि मन्त्रोंके बिना हवन नहीं होता और पुरुषके बिना तपस्या सम्भव नहीं होती। हविष्ययुक्त मन्त्रोंके सम्बन्धसे देवताओं, मनुष्यों और ऋषियोंकी पूजा होती है; इसलिये हे अग्निदेव! तुम होता नियुक्त किये गये हो। मनुष्योंमें जो होताके अधिकारी हैं, वे ब्राह्मणके ही हैं; क्योंकि उसीके लिये यज्ञ करानेका विधान है। द्विजातियोंमें जो क्षत्रिय और वैश्य हैं, उन्हें यज्ञ करानेका अधिकार नहीं है; इसलिये अग्निस्वरूप ब्राह्मण ही यज्ञोंका भार वहन करते हैं। वे यज्ञ देवताओंको तृप्त करते हैं और देवता भूमण्डलको धन-धान्यसे सम्पन्न बनाते हैं। शतपथब्राह्मणमें भी ब्राह्मणके मुखमें आहुति देनेकी बात कही गयी है
na hānte mantrāṇāṁ havanam asti na vinā puruṣaṁ tapaḥ sambhavati | havirmantrāṇāṁ sampūjā vidyate devamānuṣa-ṛṣīṇām anena tvaṁ hoteti niyuktaḥ | ye ca mānuṣa-hotṛ-adhikārās te ca brāhmaṇasya hi yājanaṁ vidhīyate na kṣatravaiśyayoḥ dvijātyos tasmād brāhmaṇā hāgnibhūtā yajñān udvahanti | yajñās te devāṁs tarpayanti devāḥ pṛthivīṁ bhāvayanti śatapathenāpi hi brāhmaṇamukhe bhavati |
Arjuna berkata: “Tanpa mantra tiadalah oblation, dan tanpa insan sebagai pelaku, tapa (austerity) tidak dapat disempurnakan. Melalui mantra yang disertai havis (persembahan), para dewa, manusia, dan para ṛṣi dipuja dengan sewajarnya; maka, wahai Api, engkau dilantik sebagai Hotṛ. Dalam kalangan manusia, hak menjadi Hotṛ hanya milik Brāhmaṇa, kerana ketetapan untuk mengimamkan korban suci ditetapkan bagi mereka. Kṣatriya dan Vaiśya, walaupun dvija (dua kali lahir), tidak diberi kuasa untuk menjalankan tugas kependetaan; sebab itu Brāhmaṇa—seakan-akan api yang menjelma—memikul beban korban suci. Korban-korban itu memuaskan para dewa, dan para dewa pula menjadikan bumi subur dengan kemakmuran. Bahkan Śatapatha Brāhmaṇa juga menyebut tentang persembahan yang diletakkan ke dalam mulut Brāhmaṇa.”
अजुन उवाच