Adhyaya 116

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ६८ श्लोक हैं) ऑपन-माज बछ। जज: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: धृतराष्ट्रका विषादयुक्त वचन

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Wahai Sañjaya, bala tenteraku demikian dikurniai banyak kelebihan, dan kekuatannya telah dihimpunkan dalam jumlah yang besar. Ia lebih gagah daripada angkatan Pāṇḍava. Susunan barisan perangnya juga sedang dibentuk menurut aturan peperangan yang sewajarnya; maka dengan itu terhimpunlah suatu kumpulan pahlawan yang amat luas.”

Verse 2

नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा । प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्‌ दृष्टविक्रमम्‌

Sañjaya berkata: “Angkatan kita sejak dahulu sentiasa kita muliakan, dan ia juga sentiasa berbaik hati serta setia kepada kita. Ia matang dalam seni peperangan, susunannya dan rupanya mengagumkan; dan ia terdiri daripada orang-orang yang keberaniannya telah pun disaksikan di barisan hadapan.”

Verse 3

नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम्‌ | लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम्‌

Sañjaya berkata: “Dalam kalangan mereka tiada yang terlalu tua, tiada yang masih kanak-kanak; tiada yang kurus melampau, dan tiada yang terlalu gemuk. Tubuh mereka ringan dan seimbang, umumnya tinggi; setiap anggota tegap dan berisi, dan para pahlawan itu bebas daripada penyakit—sihat dan layak menanggung tuntutan medan perang.”

Verse 4

आत्तसंनाहसंछन्न॑ बहुशस्त्रपरिच्छदम्‌ । शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्मीषु परिनिष्ठितम्‌

Sañjaya berkata: “Mereka lengkap bersenjata dan tubuh mereka terlindung oleh zirah yang terikat kemas; mereka memiliki kelimpahan senjata dan kelengkapan perang. Semua pahlawan ini terlatih kukuh dalam pelbagai disiplin pengendalian senjata.”

Verse 5

आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते । सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्‌,चढ़ने, उतरने, फैलने, कूद-कूदकर चलने, भली-भाँति प्रहार करने, युद्धके लिये जाने और अवसर देखकर पलायन करनेमें भी कुशल हैं

Sañjaya berkata: “Mereka mahir naik dan turun, mahir melompat turun serta bergerak pantas merentas medan yang sukar, mahir mengembangkan barisan dan mengubah gerak menurut taktik; mahir memukul dengan tepat dalam pertempuran; mahir mara ke medan perang, dan juga mahir berundur apabila saat menuntutnya.”

Verse 6

नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्‌ परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्‌

Sañjaya berkata: “Berkali-kali para lelaki itu telah diuji dalam seni bertempur dari atas gajah, dari atas kuda, dan dari atas kereta perang; dan setelah diperiksa, mereka telah diberi upah serta nafkah dengan sewajarnya menurut keadilan.”

Verse 7

न गोष्ठया नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्तत: । नानाहूत॑ नाप्यभूतं मम सैन्यं बभूव ह

Sañjaya berkata: “Bukan dengan memujuk melalui tekanan pergaulan, bukan dengan memikat melalui budi dan jasa, dan bukan pula kerana pertalian keluarga, tenteraku terbentuk. Dan tiada seorang pun di antara mereka yang tidak dipanggil dengan sewajarnya, atau yang ditangkap lalu dibawa secara paksa. Demikianlah keadaan seluruh bala tenteraku.”

Verse 8

कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम्‌ । कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च

Sañjaya berkata: “Dia diiringi oleh orang-orang bangsawan dan beradab; puas dan cukup makan, namun tidak angkuh. Dia telah menerima penghormatan dan layanan sopan yang sewajarnya; masyhur lagi berhati luhur.”

Verse 9

इसमें सभी लोग कुलीन, श्रेष्ठ, हृष्ट-पुष्ट, उद्ण्डताशून्य, पहलेसे सम्मानित, यशस्वी तथा मनस्वी हैं ।।

Sañjaya berkata: “Lagipun, semua orang di sana berketurunan mulia dan berkedudukan tinggi—ceria dan gagah, berdisiplin, tidak liar; sejak lama dihormati, masyhur, dan berhati luhur. Dan, wahai tuanku, bala ini sentiasa dipelihara serta ditadbir oleh para menteri dan ramai pegawai utama yang lain—orang-orang beramal mulia, gagah laksana para penjaga alam, dan terbilang antara manusia.”

Verse 10

बहुभि: पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभि: । अस्मानभिसृतै: कामात्‌ सबलै: सपदानुगै:

Sañjaya berkata: “Mereka dilindungi oleh ramai raja yang berhasrat melakukan apa yang menyenangkan kami; dan kerana dorongan kehendak itu semata-mata, mereka mara ke arah kami—datang bersama bala tentera dan para pengikut yang rapat di belakang.”

Verse 11

हमारा प्रिय करनेकी इच्छावाले तथा सेना और अनुचरोंसहित स्वेच्छासे ही हमारे पक्षमें आये हुए बहुत-से भूपालगण भी इसकी रक्षामें तत्पर रहते हैं ।।

Sañjaya berkata: “Ramai raja juga—yang ingin melakukan apa yang menyenangkan hati kita—telah datang dengan kehendak sendiri ke pihak kita bersama bala tentera dan para pengiring, dan mereka bersiap sedia untuk melindunginya. Angkatan kita laksana samudera agung, dipenuhi dari segenap sisi oleh sungai-sungai yang mengalir masuk dari segala arah—dalam dan tiada bertepi. Ia sesak dengan kereta perang dan kuda—tanpa sayap namun sepantas burung—menggelora dengan daya yang sukar ditahan.”

Verse 12

प्रभिन्नकरटैश्वैव द्विरदैरावृतं महत्‌ । यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद्‌ भागधेयत:

Sañjaya berkata: “Walaupun bala tentera besarku dikepung oleh gajah-gajah perkasa yang pelipisnya mengalirkan mad, jika ia tetap ditewaskan oleh musuh, apakah sebab lain yang mungkin ada selain takdir?”

Verse 13

योधाक्षय्यजलं भीम॑ वाहनोर्मितरज्धिणम्‌ । क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, tenteraku tampak seperti samudera yang menggerunkan. Para pahlawan ialah airnya yang tidak susut; kereta perang, kuda dan tunggangan lain ialah gelombangnya yang bergulung. Ia sarat dengan ‘ikan’ berupa senjata—peluru lontar, pedang, gada, lembing, anak panah dan tombak. Panji-panji dan perhiasan terkumpul di dalamnya bagaikan permata. Kenderaan yang meluru pantas itulah hembusan angin, yang membuat samudera tentera ini bergetar dan bergelora.”

Verse 14

ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसंचितम्‌ । वाहनैरभिधावद्धिर्वायुवेगविकम्पितम्‌

Sañjaya berkata: “Ia padat dengan panji-panji dan perhiasan, serta bertimbun dengan permata dan batu-batu berharga. Digoncang oleh daya angin, ia bergetar ketika kenderaan-kenderaan pantas meluru ke hadapan.”

Verse 15

द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्दम्‌ । जलसंधमटहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, tenteraku tampak seperti samudera yang menggerunkan. Droṇa ialah kedalamannya yang menjunam hingga ke alam bawah; Kṛtavarmā bagaikan tasik besar di dalamnya; Jayadratha ialah buaya raksasa; dan ia sentiasa terangkat serta bergelora oleh terbitnya bulan, yakni Karṇa.”

Verse 16

गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे । संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्‌

Sañjaya berkata: “Setelah dengan pantas dan deras mereka menembusi bala tentera kita—laksana lautan maha luas—lalu memaksa masuk ke dalam, Arjuna Savyasācī, yang terunggul antara para Pāṇḍava, bersama Yuyudhāna, wira Sātvata yang mulia, maharathi penunggang kereta perang, mara seolah-olah hanya disokong oleh sebuah kereta tunggal semata-mata—tatkala mereka telah memasuki formasi kita, aku tidak lagi melihat harapan bahawa baki pasukanku akan mampu bertahan.”

Verse 17

तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि । सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय

Sañjaya berkata: “Dalam keadaan ini, wahai Saṃjaya, aku tidak melihat sebarang sisa—tiada baki yang terselamat—daripada tenteraku, setelah Arjuna Savyasācin memaksa masuk, dan pahlawan Sātvata yang mulia di atas kereta perangnya yang gemilang turut memasuki barisan. Terjahan mereka bukan sekadar kerugian taktik, tetapi runtuhnya harapan dan tertib di medan perang; apabila keberanian dan kemahiran dilepaskan, ia mampu menenggelamkan walau bala tentera yang seluas lautan.”

Verse 18

तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्टवातीव तरस्विनौ । सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे

Sañjaya berkata: “Melihat dua wira itu yang amat pantas, setelah melangkaui segala halangan dan menyusup ke sana, serta menyaksikan Jayadratha, raja Sindhu, berada dalam jangkauan anak panah yang dilepaskan dari Gāṇḍīva—maka para Kaurava, seakan didorong oleh takdir, terpaksa menentukan apa yang mesti dilakukan. Dalam saat pembantaian yang mengerikan itu, ketika tiada jalan lain selain maut, bagaimana mereka menetapkan kewajipan mereka?”

Verse 19

कि नु वा कुरव: कृत्यं विदधु: कालचोदिता: । दारुणैकायने काले कथं वा प्रतिपेदिरे

Sañjaya berkata: “Didorong oleh Masa itu sendiri, apakah tindakan yang diambil oleh kaum Kuru pada saat itu? Dan dalam detik yang mengerikan, saat kebinasaan hanya sehala—ketika tiada jalan ke hadapan selain maut—bagaimanakah mereka sampai kepada ketetapan tentang apa yang patut dilakukan?”

Verse 20

ग्रस्तान्‌ हि कौरवान्‌ मन्ये मृत्युना तात संगतान्‌ । विक्रमो5पि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै

Sañjaya berkata: “Wahai tuan, aku menganggap para Kaurava yang berhimpun di medan perang itu sudah pun digenggam oleh Maut; kerana keberanian mereka dalam pertempuran juga tidak lagi kelihatan seperti dahulu.”

Verse 21

अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टी कृष्णपाण्डवौ । न च वारयिता कश्चित्‌ तयोरस्तीह संजय

Sañjaya berkata: “Di sana, di tengah-tengah pertempuran yang sengit, Kṛṣṇa dan Pāṇḍava (Arjuna) telah memasuki barisan tentera kita tanpa menanggung sebarang kecederaan. Dan di sini, wahai Sañjaya, tidak seorang pun pahlawan tampil untuk menahan kedua-dua mereka.”

Verse 22

भृताश्न बहवो योधा: परीक्ष्यैव महारथा: । वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे

Sañjaya berkata: “Ramai pahlawan—para maharatha, pejuang kereta perang agung—hanya diambil berkhidmat setelah diuji. Dan yang lain pula telah dimuliakan sewajarnya, dengan upah yang setimpal serta kata-kata yang manis lagi penuh hormat.”

Verse 23

असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते । कर्मणा हानुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्‌,तात! मेरी सेनामें कोई भी ऐसा नहीं है, जिसे अनादरपूर्वक रखा गया हो। सबको उनके कार्यके अनुरूप ही भोजन और वेतन प्राप्त होता है

Sañjaya berkata: “Wahai anakanda, dalam tenteraku tiada seorang pun yang dipelihara dalam khidmat dengan penghinaan. Setiap orang menerima bekalan makanan dan upah setimpal dengan amal kerjanya.”

Verse 24

न चायोधो5भवत्‌ कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय । अल्पदानभृतस्तात तथा चाभूतको नर:,तात संजय! मेरी सेनामें ऐसा एक भी योद्धा नहीं रहा होगा जिसे थोड़ा वेतन दिया जाता हो अथवा बिना वेतनके ही रखा गया हो

Sañjaya berkata: “Wahai Sañjaya, anakanda, dalam tenteraku tidak ada seorang pahlawan pun yang tidak bergaji; dan tidak ada pula sesiapa yang dipelihara dengan upah yang terlalu kecil, atau ditahan tanpa gaji.”

Verse 25

पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया । तथा पुन्रैश्न मे तात ज्ञातिभिश्न सबान्धवै:

Sañjaya berkata: “Sesungguhnya, sedaya upayaku telah kutunjukkan penghormatan—dengan pemberian, dengan kemuliaan, dan dengan menawarkan tempat duduk. Demikian juga, wahai anakanda, anak-anakku, bersama kaum kerabat serta seluruh saudara-mara dan sahabat, telah menyambut dan memuliakan para pahlawan itu dengan cara yang sama.”

Verse 26

तेच प्राप्यैव संग्रामे निर्जिता: सव्यसाचिना । शैनेयेन परामृष्टा: किमन्यद्‌ भागधेयत:

Sañjaya berkata: Sebaik sahaja mereka tiba di medan perang, mereka pun ditewaskan oleh Savyasācin (Arjuna). Dan mereka juga dihancurkan oleh Śaineya (Sātyaki). Jika bukan ketentuan bahagian takdir, apakah lagi yang dapat dinamakan demikian?

Verse 27

रक्ष्यते यश्ष संग्रामे ये च संजय रक्षिण: । एक: साधारण: पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभि:

Sañjaya berkata: “Wahai Sañjaya, dalam pertempuran, bagi orang yang dilindungi dan bagi mereka yang menjadi pelindungnya, hanya tinggal satu jalan yang sama: mereka mesti teguh atau rebah bersama. Apabila krisis perang menghimpit, nasib yang dijaga dan para penjaganya menjadi satu—tanggungjawab yang dikongsi, yang membawa kepada kekalahan bersama jika pertahanan runtuh.”

Verse 28

अर्जुन समरे दृष्टवा सैन्धवस्याग्रत: स्थितम्‌ । पुत्रो मम भृशं मूढ: कि कार्य प्रत्यपद्यत,अर्जुनको समरांगणमें सिन्धुराजके सामने खड़ा देख अत्यन्त मोहग्रस्त हुए मेरे पुत्रने कौन-सा कर्तव्य निश्चित किया?

Sañjaya berkata: Melihat Arjuna berdiri di medan perang tepat di hadapan raja Sindhu, anakku—yang amat diliputi kebingungan—apakah jalan dharma yang diputuskan olehnya?

Verse 29

सात्यकिं च रणे दृष्टवा प्रविशन्‍्तम भीतवत्‌ । कि नु दुर्योधन: कृत्यं प्राप्तकालममन्यत,सात्यकिको रफक्षेत्रमें निर्भय-सा प्रवेश करते देख दुर्योधनने उस समयके लिये कौन- सा कर्तव्य उचित माना?

Sañjaya berkata: Melihat Sātyaki memasuki medan perang seolah-olah tanpa gentar, apakah kewajipan yang Duryodhana anggap sebagai jalan yang benar pada saat genting itu?

Verse 30

सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टी रथिसत्तमौ । दृष्टवा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामका:

Sañjaya berkata: “Apabila dua pahlawan kereta perang yang terunggul—Sātyaki dan Arjuna, yang kemahirannya melampaui jangkauan segala senjata—telah memasuki bala tenteraku, apakah keteguhan yang ditunjukkan pihakku di medan perang tatkala melihat mereka?”

Verse 31

दृष्टवा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम्‌ । शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat Kṛṣṇa, wira Dāśārha, teguh di atas kereta perang demi Arjuna, dan juga Sātyaki—bagaikan lembu jantan dalam kalangan Śini—aku menyangka putera-putera tuanku telah jatuh ke dalam dukacita.

Verse 32

दृष्टवा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च । पलायमानांश्व कुरून्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat Sātyaki dan Arjuna melangkaui serta menembusi bala tentera, dan melihat para pahlawan Kuru melarikan diri dari medan perang, aku menyangka putera-putera tuanku telah tenggelam dalam dukacita.

Verse 33

विद्रुतान्‌ रथिनो दृष्टवा निरुत्साहान्‌ द्विषज्जये । पलायनकृतोत्साहान्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat para pahlawan berkereta lari bertempiaran—hilang semangat untuk menewaskan musuh, dan hanya menunjukkan ‘keberanian’ dalam perbuatan melarikan diri—aku menyangka putera-putera tuanku sedang berdukacita.

Verse 34

शून्यान्‌ कृतान्‌ रथोपस्थान्‌ सात्वतेनार्जुनेन च । हतांश्व योधान्‌ संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat Sātyaki dan Arjuna mengosongkan tempat-tempat kereta perang—menjadikannya sunyi—serta menumbangkan para pahlawan dan kuda-kuda, aku menilai bahawa putera-putera tuanku pasti berdukacita amat dalam.

Verse 35

व्यश्वनागरथान्‌ दृष्टवा तत्र वीरान्‌ सहस्रश: । धावमानान्‌ रणे व्यग्रान्‌ मन्‍्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat di sana ribuan pahlawan—tanpa kuda, tanpa gajah, tanpa kereta—berlari dalam kegelisahan di medan perang, aku menilai bahawa putera-putera tuanku telah jatuh ke dalam dukacita dan putus asa.

Verse 36

महानागान्‌ विद्रवतो दृष्टवार्जुनशराहतान्‌ । पतितान्‌ पततक्चान्यान्‌ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat gajah-gajah perang yang besar—dipanah oleh Arjuna—lari bertempiaran dalam panik, rebah tersungkur, dan yang lain sudah pun tumbang, aku menilai bahawa putera-puteramu sedang dilanda dukacita.

Verse 37

विहीनांश्व॒ कृतानश्चान्‌ विरथांश्व कृतान्‌ नरान्‌ । तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Di sana, Sātyaki dan Pārtha (Arjuna) telah menjadikan kuda-kuda tanpa penunggang dan para pahlawan tanpa kereta perang. Melihat dan mendengar hal itu, aku fikir putera-puteramu tenggelam dalam dukacita.

Verse 38

हयौघान्‌ निहतान्‌ दृष्टवा द्रवमाणांस्ततस्तत: । रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat kumpulan kuda yang terbunuh dan yang selebihnya lari ke segala arah di medan perang—ditumpaskan oleh Mādhava dan Pārtha—aku fikir putera-puteramu sedang hangus dimakan dukacita.

Verse 39

पत्तिसंघान्‌ रणे दृष्टवा धावमानांश्व सर्वश: । निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रका:,पैदल सिपाहियोंको रणक्षेत्रमें सब ओर भागते देख मैं समझता हूँ, मेरे सभी पुत्र विजयसे निराश हो शोक कर रहे होंगे

Sañjaya berkata: Melihat pasukan infantri berlari lintang-pukang ke segala arah di medan perang, aku fikir semua putera-puteramu—yang telah putus harapan akan kemenangan—sedang meratap dalam dukacita.

Verse 40

द्रोणस्प समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ । क्षणेन दृष्टवा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रका:

Sañjaya berkata: Melihat dua wira yang sukar ditundukkan—Arjuna dan Sātyaki—menembusi susunan tempur Droṇa dalam sekelip mata, aku fikir putera-puteramu dikuasai dukacita dan gementar.

Verse 41

सम्मूढो 5स्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ । प्रविष्टी मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ

Sañjaya berkata: “Wahai tuanku yang mulia, aku benar-benar terpinga-pinga apabila mendengar bahawa Kṛṣṇa dan Dhanañjaya (Arjuna)—Acyuta, yang tidak pernah menyimpang daripada batas dharma—telah memasuki bala tentera kita bersama Sātyaki.”

Verse 42

तस्मिन्‌ प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे । भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवा:,शिनिप्रवर महारथी सात्यकि जब कृतवर्माकी सेनाको लाँचधकर कौरवी सेनामें प्रविष्ट हो गये तब कौरवोंने क्या किया?

Sañjaya berkata: “Apabila Sātyaki—pahlawan terunggul kaum Śini—menaiki kereta perangnya yang cemerlang lalu memasuki bala Kaurava dan menembusi batalion Bhoja, apakah yang dilakukan oleh kaum Kaurava ketika itu?”

Verse 43

तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु । कथें युद्धम भूत्‌ तत्र तनन्‍्ममाचक्ष्व संजय

Sañjaya berkata: “Apabila Droṇa, di tengah pertempuran, telah menahan dan menundukkan para Pāṇḍava seperti yang baru dihuraikan, bagaimanakah pertempuran di sana berlangsung selepas itu? Ceritakanlah semuanya kepadaku, wahai Sañjaya.”

Verse 44

द्रोणो हि बलवान श्रेष्ठ: कृतास्त्रो युद्धदुर्मद: । पज्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन्‌ कथं रणे

Sañjaya berkata: “Droṇa sememangnya perkasa—terunggul, terlatih sepenuhnya dalam segala senjata, dan garang kerana mabuk pertempuran. Maka bagaimana para Pāñcāla dapat membalas dan melukai pemanah agung itu di tengah medan?”

Verse 45

बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिण: । द्रोणाचार्य अस्त्रविद्यामें निपुण, युद्धमें उन्‍्मत्त होकर लड़नेवाले, बलवान एवं श्रेष्ठ वीर हैं। पांचाल-सैनिकोंने उस समय रणक्षेत्रमें महाधनुर्धर द्रोणको किस प्रकार घायल किया? क्योंकि वे द्रोणाचार्यसे वैर बाँधकर अर्जुनकी विजयकी अभिलाषा रखते थे || ४४ $ ।।

Sañjaya berkata: “Kemudian, setelah mengikat diri dalam permusuhan terhadap Droṇa dan mendambakan kemenangan Dhanañjaya (Arjuna), mereka pun menekan serangan dengan lebih hebat. Dalam kalangan mereka berdiri putera Bhāradvāja—Droṇa sendiri—seorang maharathi, tidak berganjak dalam kebencian.”

Verse 46

अर्जुनश्वापि यच्चक्रे सिन्धुराजवध॑ प्रति । तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो हासि संजय

Dhṛtarāṣṭra berkata: “Dan ceritakanlah kepadaku dengan lengkap juga apa yang Arjuna lakukan dengan tujuan membunuh raja Sindhu. Katakan semuanya kepadaku, Sañjaya—adakah engkau sejahtera?”

Verse 47

संजय! भरद्वाजके पुत्र महारथी अश्वत्थामा भी पांचालोंसे दृढ़तापूर्वक वैर बाँधे हुए थे। अर्जुनने सिन्धुराज जयद्रथका वध करनेके लिये जो-जो उपाय किया, वह सब मुझसे कहो; क्योंकि तुम कथा कहनेमें कुशल हो ।।

Sañjaya berkata: “Wahai banteng keturunan Bharata, bencana ini timbul daripada kesalahanmu sendiri. Setelah menemuinya, wahai wira, engkau tidak patut berdukacita seperti orang kebanyakan.”

Verse 48

पुरा यदुच्यसे प्राज्जैः सुहृद्धिर्विदुरादिभि: । मा हार्षी: पाण्डवान्‌ राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम्‌

Sañjaya berkata: “Dahulu, ketika sahabat-sahabat yang bijaksana dan menginginkan kebaikan—Vidura dan yang lain—berkata kepadamu, ‘Wahai Raja, janganlah menzalimi para Pāṇḍava,’ engkau tidak mendengar nasihat itu.”

Verse 49

सुहृदां हितकामानां वाक्‍्यं यो न शूणोति ह । स महद्‌ व्यसन प्राप्प शोचते वै यथा भवान्‌,जो हितैषी सुहृदोंकी बात नहीं सुनता है, वह भारी संकटमें पड़कर आपके ही समान शोक करता है

Sañjaya berkata: “Sesiapa yang tidak mendengar kata-kata sahabat yang menginginkan kebaikan—yang mencari manfaatnya—akan jatuh ke dalam bencana besar lalu meratap, sebagaimana engkau.”

Verse 50

याचितो<सि पुरा राजन्‌ दाशार्हैण शमं प्रति । नच तं लब्धवान्‌ काम॑ त्वत्त: कृष्णो महायशा:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, pada masa dahulu engkau telah dirayu oleh Kṛṣṇa daripada keturunan Dāśārha agar berdamai; namun daripada dirimu, Kṛṣṇa yang termasyhur itu tidak memperoleh pemenuhan hasratnya.”

Verse 51

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang terbaik, tatkala Bhagavān Śrī Kṛṣṇa—yang mengetahui hakikat segala alam dan Tuhan bagi seluruh dunia—memahami ketiadaan kebajikan padamu, sikap berat sebelahmu terhadap putera-puteramu, kegoyahanmu tentang dharma, serta iri hatimu terhadap para Pāṇḍava, maka baginda mengatur terjadinya perang besar antara Kaurava dan Pāṇḍava.”

Verse 52

तव जिद्दामभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्‌ प्रति | आर्तप्रलापांश्व बहूनू मनुजाधिपसत्तम

Sañjaya berkata: “Setelah memahami niatmu yang keras terhadap para Pāṇḍava, wahai raja yang terbaik—serta banyak keluhanmu yang sayu dan penuh belas kasihan pada diri sendiri—Śrī Kṛṣṇa, Tuhan bagi segala alam dan yang mengetahui hakikat semua makhluk, menyedari bahawa engkau benar-benar tandus daripada sifat mulia: berat sebelah kepada putera-puteramu, berbelah hati tentang dharma, terbakar oleh iri terhadap para Pāṇḍava, sentiasa merangka muslihat yang bengkok terhadap mereka, dan menuturkan banyak kata sia-sia seperti orang yang ditimpa derita. Maka baginda pun menyebabkan terjadinya perang besar antara Kaurava dan Pāṇḍava.”

Verse 53

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञ: सर्वलोकेश्वर: प्रभु: वासुदेवस्ततो युद्ध कुरूणामकरोन्महत्‌

Sañjaya berkata: “Wahai raja yang terbaik, maka Vāsudeva—Penguasa dan Tuhan bagi segala alam, yang mengetahui hakikat semua makhluk—menyebabkan terjadinya perang besar kaum Kuru.”

Verse 54

आत्मापराधात्‌ सुमहान्‌ प्राप्तस्ते विपुल: क्षय: । नैन॑ दुर्योधने दोष कर्तुमहसि मानद,मानद! अपने ही अपराधसे आपके सामने यह महान्‌ जनसंहार प्राप्त हुआ है। आपको यह सारा दोष दुर्योधनपर नहीं मढ़ना चाहिये

Sañjaya berkata: “Kerana kesalahanmu sendiri, kebinasaan yang amat besar dan meluas telah menimpamu. Wahai pemberi kehormatan, janganlah engkau meletakkan seluruh kesalahan ini pada Duryodhana.”

Verse 55

न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजय:,भारत! मुझे तो आगे, पीछे या बीचमें आपका कोई भी शुभ कर्म नहीं दिखायी देता। इस पराजयकी जड़ आप ही हैं

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata, aku tidak melihat sebarang perbuatan berjasa daripadamu—bukan pada awal, bukan pada pertengahan, dan bukan juga pada penghujung. Sesungguhnya, akar kekalahan ini terletak padamu sendiri.”

Verse 56

तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्‌ । शृणु युद्ध यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्‌

Maka, teguhkanlah dirimu; setelah memahami ketetapan perjalanan dunia, dengarkanlah kisah yang sebenar-benarnya tentang perang ini sebagaimana ia berlaku—ngeri, bagaikan pertempuran antara para dewa dan asura.

Verse 57

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखा: पार्था: प्रतीयुर्वाहिनीं तव,जब सत्यपराक्रमी सात्यकि कौरव-सेनामें प्रविष्ट हो गये, तब भीमसेन आदि कुन्तीकुमारोंन आपकी विशाल वाहिनीपर आक्रमण किया

Sañjaya berkata: Apabila Sātyaki, putera Śini yang keberaniannya tidak pernah luntur, telah menerobos masuk ke dalam tentera tuanku, maka para Pāṇḍava—dipimpin oleh Bhīmasena—maju untuk menghentam bala tentera besar tuanku.

Verse 58

आगच्छतस्तान्‌ सहसा क्रुद्धरूपान्‌ सहानुगान्‌ । दधारैको रणे पाण्डून्‌ कृतवर्मा महारथ:,सेवकोंसहित कुपित होकर सहसा आक्रमण करनेवाले उन पाण्डववीरोंको रणक्षेत्रमें एकमात्र महारथी कृतवर्माने रोका

Sañjaya berkata: Ketika para pahlawan Pāṇḍava itu—membara dengan amarah mendadak, mara bersama para pengikut—meluru ke hadapan, Kṛtavarmā, sang maharatha, seorang diri menahan mereka di medan perang.

Verse 59

यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम्‌ | पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्य: समवारयत्‌

Sañjaya berkata: Seperti garis pantai menahan air lautan tatkala ia mengganas dan meluap, demikianlah dalam pertempuran Hārdikya (Kṛtavarmā) menahan kemaraan bala tentera Pāṇḍava.

Verse 60

तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम्‌ । यदेनं सहिता: पार्था नातिचक्रमुराहवे,वहाँ हमने कृतवर्माका अद्भुत पराक्रम देखा। सारे पाण्डव एक साथ मिलकर भी समरांगणमें उसे लाँधच न सके

Di sana kami menyaksikan keperkasaan Hārdikya (Kṛtavarmā) yang menakjubkan: sekalipun para Pārtha—putera-putera Pāṇḍu—bersatu, mereka tetap tidak mampu melangkaui dirinya di medan perang.

Verse 61

ततो भीमस्टत्रिभिर्विंद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगै: । शड्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन्‌ सर्वपाण्डवान्‌,तदनन्तर महाबाहु भीमने तीन बाणोंद्वारा कृतवर्माको घायल करके समस्त पाण्डवोंका हर्ष बढ़ाते हुए शंख बजाया

Sañjaya berkata: Maka Bhīma yang berlengan perkasa, setelah menembusi Kṛtavarmā dengan tiga anak panah pantas, meniup sangkanya—membangkitkan semangat seluruh Pāṇḍava. Di tengah gelanggang perang, perbuatan itu menandakan kejayaan taktik, dan juga kewajipan moral-psikologi untuk meneguhkan pihak sendiri dengan keberanian serta keteguhan hati.

Verse 62

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्न पञ्चभि: । शतेन नकुलश्नापि हार्दिक्यं समविध्यत,सहदेवने बीस, धर्मराजने पाँच और नकुलने सौ बाणोंसे कृतवर्माको बींध डाला

Sañjaya berkata: Sahadeva memanah Kṛtavarmā (Hārdikya) dengan dua puluh anak panah; Raja Yudhiṣṭhira dengan lima; dan Nakula pula menembusinya dengan seratus. Maka dalam himpitan pertempuran yang ganas, para Pāṇḍava membalas serangan dengan kekuatan yang terukur namun mengatasi, berniat mengekang seorang pahlawan yang menggerunkan, bukan menuruti kekejaman yang sia-sia.

Verse 63

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्न घटोत्कच: । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्वापि कृतवर्माणमार्दयत्‌,द्रौपदीके पुत्रोंने तिहत्तर, घटोत्कचने सात और धृष्टद्युम्नने तीन बाणोंद्वारा उसे गहरी चोट पहुँचायी

Sañjaya berkata: Putera-putera Draupadī memanah Kṛtavarmā dengan tujuh puluh tiga anak panah; Ghaṭotkaca menembusinya lagi dengan tujuh; dan Dhṛṣṭadyumna, dengan tiga anak panah, terus membedilnya. Itulah serangan yang hebat dan tersusun di tengah kekacauan moral perang, ketika keberanian dan kewajipan ditunaikan melalui keganasan yang tidak mengenal henti.

Verse 64

विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्व पञ्चभि: । शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ूध्वा पजचभिराशुगै:

Sañjaya berkata: Virāṭa dan Drupada, serta Yājñasenī juga, setelah memanah Hārdikya dengan lima anak panah pantas, disertai pula oleh Śikhaṇḍī. Dalam himpitan pertempuran, raja-raja sekutu dan para pahlawan menumpukan daya pada seorang musuh sahaja, memperlihatkan etika perang yang suram: serangan bersepadu, bukan keperwiraan bersendirian.

Verse 65

पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव | विराट

Sañjaya berkata: Kemudian, seolah-olah ketawa, dia sekali lagi menembusi lawannya dengan dua puluh anak panah. Wahai Raja, selepas itu Kṛtavarmā, melepaskan panah ke segala arah, memanah setiap maharathi itu dengan lima anak panah, dan melukakan Bhīmasena dengan tujuh. Serta-merta dia memutuskan busur dan panji mereka, menjatuhkan mereka dari rata ke bumi—suatu babak yang menampakkan kecekapan kejam di medan perang, apabila kepahlawanan digunakan bukan sekadar untuk melukai, tetapi untuk melucutkan senjata dan mengaibkan, menambah tekanan moral ke atas semua yang bertempur.

Verse 66

एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा भीमं॑ विव्याध सप्तभि: । धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद्‌ भूमावपातयत्‌

Sañjaya berkata: Setelah menikam setiap seorang daripada para maharathi itu dengan lima anak panah, Kṛtavarman memanah Bhīmasena dengan tujuh. Lalu, wahai Raja, dengan pantas dia memutuskan busur Bhīma dan juga panjinya, hingga kedua-duanya jatuh dari kereta perang ke bumi.

Verse 67

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्ध: सप्तत्या निशितै: शरै:,भीमसेनका धनुष कट जानेपर महारथी कृतवर्माने कुपित हो बड़ी उतावलीके साथ सत्तर पैने बाणोंद्वारा उनकी छातीमें गहरा आघात किया

Sañjaya berkata: Kemudian maharathi itu, dalam tergesa-gesa dan kemarahan, menghentamnya—kini tanpa busur—pada dada dengan tujuh puluh anak panah yang tajam menghiris.

Verse 68

स गाढविद्धो बलवान हार्दिक्यस्य शरोत्तमै: । चचाल रथमध्यस्थ: क्षितिकम्पे यथाचल:

Sañjaya berkata: Walaupun gagah perkasa, Bhīmasena—ditikam dalam oleh anak-anak panah terbaik Hārdikya—mula menggeletar ketika masih duduk di dalam kereta perangnya, bagaikan gunung yang bergetar saat gempa bumi.

Verse 69

भीमसेनं तथा दृष्टवा धर्मराजपुरोगमा: । विसृजन्त: शरान्‌ राजन्‌ कृतवर्माणमार्दयन्‌,राजन! भीमसेनको वैसी अवस्थामें देखकर धर्मराज आदि महारथियोंने बाणोंकी वर्षा करके कृतवर्माको बड़ी पीड़ा दी

Sañjaya berkata: Wahai Raja, melihat Bhīmasena dalam keadaan demikian, para maharathi yang dipimpin Dharmarāja (Yudhiṣṭhira) menghujani Kṛtavarmā dengan panah, hingga dia menderita kesakitan yang besar.

Verse 70

त॑ं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधु: सायकै्ईश्टा रक्षार्थ मारुतेर्मुधे

Sañjaya berkata: Wahai yang mulia, para pahlawan Pandava, demi melindungi Bhimasena—putera Dewa Angin—mengepungnya dengan barisan kereta perang seolah-olah mengurungnya dalam sebuah kamar, lalu di tengah pertempuran mereka menikamnya dengan anak-anak panah pilihan.

Verse 71

प्रतिलभ्य तत: संज्ञां भीमसेनो महाबल: । शक्ति जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्‌,इसी बीचमें महाबली भीमसेनने सचेत होकर समरांगणमें सुवर्णमय दण्डसे विभूषित एक लोहेकी शक्ति हाथमें ले ली

Sañjaya berkata: Kemudian, setelah sedar kembali, Bhīmasena yang maha perkasa, di tengah-tengah pertempuran, menggenggam senjata śakti yang diperbuat daripada besi dan dihiasi dengan batang bersalut emas.

Verse 72

चिक्षेप च रथात्‌ तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति । सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा

Sañjaya berkata: Dari atas keretanya, dia segera melontarkannya ke arah kereta Kṛtavarman. Dilepaskan oleh lengan Bhīma yang gagah, ia meluncur seperti ular yang baru menanggalkan kulitnya.

Verse 73

तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्‌

Sañjaya berkata: Ia meluru jatuh dengan tiba-tiba, menyala dengan sinar seperti api pada penghujung suatu zaman.

Verse 74

द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा । उस समय अपने ऊपर आती हुई प्रलयकालकी अग्निके समान उस शक्तिको सहसा दो बाण मारकर कृतवर्माने उसके दो टुकड़े कर दिये | ७३ $ ।।

Sañjaya berkata: Ketika itu Hārdikya (Kṛtavarman) memanahnya dengan dua anak panah lalu membelahnya menjadi dua. Śakti yang berhias emas itu, setelah terpenggal, jatuh ke tanah.

Verse 75

शक्ति विनिहतां दृष्टवा भीमश्लुक्रोध वै भूशम्‌

Sañjaya berkata: Melihat tombaknya ditewaskan, Bhīmasena dilanda amarah yang menggelegak. Dia mengambil busur lain yang pantas dan mengaum dengan dentingan besar, lalu dengan murka mara ke medan untuk berhadapan dengan Kṛtavarman.

Verse 76

ततोअन्यद्‌ धनुरादाय वेगवत्‌ सुमहास्वनम्‌ । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्‌

Sanjaya berkata: Lalu Bhimasena mengambil sebuah busur yang lain—pantas geraknya dan berdentum dengan bunyi petikan yang dahsyat—lantas naik berang di medan perang dan menghadang (menyekat) Hārdikya, iaitu Kṛtavarman.

Verse 77

अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च,राजन्‌! आपकी ही कुमन्त्रणासे वहाँ भयंकर बलशाली भीमसेनने कृतवर्माकी छातीमें पाँच बाण मारे

Sanjaya berkata: Kemudian Bhima—yang dahsyat kekuatannya—memanahnya di dada dengan lima batang anak panah. Wahai Raja, hal ini juga terjadi kerana nasihat buruk tuanku sendiri.

Verse 78

भोजतस्तु क्षतसर्वाजड्रो भीमसेनेन मारिष | रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे

Sanjaya berkata: Wahai raja yang mulia, Kṛtavarmā daripada keturunan Bhoja, seluruh tubuhnya koyak dan terluka oleh Bhimasena, tetap bersinar di medan perang—berlumuran darah namun menonjol—bagaikan pohon aśoka merah yang sedang mekar penuh.

Verse 79

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान्‌ सर्वान्‌ प्रत्यविध्यत

Sanjaya berkata: Kemudian dia naik marah, memanah Bhimasena dengan tiga batang anak panah, seolah-olah ketawa menghina. Setelah melancarkan pukulan yang teguh di tengah pertempuran, dia pun menembus balas kesemuanya.

Verse 80

तेडपि त॑ प्रत्यविध्यन्त सप्तभि: सप्तभि: शरै:

Sanjaya berkata: Mereka juga membalas, masing-masing dengan tujuh batang anak panah. Kemudian Kṛtavarmā, seorang maharathi, dipenuhi amarah namun seakan-akan ketawa, memutuskan busur Śikhaṇḍin di medan perang dengan sebatang anak panah bermata pisau.

Verse 81

शिखण्डिनस्ततः: क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथ: । धनुश्रिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वत:

Sañjaya berkata: Lalu Kṛtavarmā, pahlawan kereta perang agung yang menyala oleh amarah, sambil tersenyum seolah-olah mengejek di tengah gelanggang, memutuskan busur Śikhaṇḍin dengan sebatang anak panah bermata tajam seperti pisau cukur.

Verse 82

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वर: | असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम्‌

Sañjaya berkata: Maka Śikhaṇḍin, murka apabila busurnya terputus, segera menyambar pedangnya di tengah pertempuran, bersama sebuah perisai berkilau yang bertanda seratus lambang bulan.

Verse 83

भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम्‌ । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति,उसने स्वर्णभूषित विशाल ढालको घुमाकर कृतवर्मके रथपर वह तलवार दे मारी

Sañjaya berkata: Setelah memusingkan perisai besar yang dihiasi emas, dia melontarkan pedangnya ke arah kereta Kṛtavarmā.

Verse 84

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन्‌ महानसि: । अभ्यगाद्‌ धरणीं राजंश्ष्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्‌,राजन! वह महान्‌ खड्ग कृतवर्माके बाणसहित धनुषको काटकर आकाशशसे टूटे हुए तारेके समान धरतीमें समा गया

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, pedang besar itu memutuskan busurnya bersama anak-anak panahnya. Lalu ia jatuh ke bumi, wahai Raja, bagaikan bintang yang meluncur dari langit.”

Verse 85

एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथा: । विव्यधु: सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे,इसी समय पाण्डव महारथियोंने युद्धमें जल्दी-जल्दी हाथ चलानेवाले कृतवर्माको अपने बाणोंद्वारा भारी चोट पहुँचायी

Sañjaya berkata: Pada saat itu juga, para maharatha Pāṇḍava menikam Kṛtavarmā yang sedang mendesak pertempuran dengan gerak pantas, dengan hujan anak panah yang menghentamnya hebat di medan laga.

Verse 86

अथान्यद्‌ धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्‌ धनु: । विशीर्ण भरतश्रेष्ठ: हार्दिक्य: परवीरहा

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai yang terbaik daripada keturunan Bharata, Hārdikya (Kṛtavarmā), pembunuh wira musuh, setelah busur besar itu hancur, mencampakkannya lalu menyambar busur yang lain. Dalam himpitan pertempuran yang berterusan, dia menghujani para pahlawan Pāṇḍava dengan anak panah bertubi-tubi, dan dia juga menikam Śikhaṇḍin dengan banyak batang panah—gambaran tekad perang yang tidak mengenal jeda, ketika kemahiran dan keganasan menenggelamkan sebarang ruang untuk belas kasihan dalam dharma peperangan.

Verse 87

विव्याध पाण्डवान्‌ युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभि: पठचभिरेव च

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran, Kṛtavarmā menikam para Pāṇḍava dengan anak panah—tiga demi tiga—tanpa goyah dalam tempur. Dia juga memanah Śikhaṇḍin dengan tiga batang, lalu dengan lima batang lagi, wahai yang terbaik daripada Bharata. Adegan ini menonjolkan mekanik perang yang tidak mengenal rehat: kecekapan dan tekad menggerakkan tindakan, sedangkan beban etika terletak pada konflik yang lebih besar, apabila kemahiran digunakan demi pihak yang dipilih.

Verse 88

धनुरन्यत्‌ समादाय शिखण्डी तु महायशा: । अवारयन्‌ कूर्मनखैराशुगै्दिकात्मजम्‌,तत्पश्चात्‌ महायशस्वी शिखण्डीने भी दूसरा धनुष लेकर कछुओंके नखोंके समान धारवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माका सामना किया

Sañjaya berkata: Kemudian Śikhaṇḍī yang termasyhur, mengambil busur yang lain, lalu menahan Dikātmaja (Kṛtavarmā) dengan anak panah pantas yang hujungnya tajam seperti kuku kura-kura. Di tengah pekatnya pertempuran, hal ini menggambarkan keteguhan dan kebolehsuaian taktik seorang pahlawan—menyambut kekuatan dengan tindak balas yang berdisiplin, bukan menyerah tanah.

Verse 89

ततः क्रुद्धो रणे राजन्‌ हृदिकस्यात्मसम्भव: । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, wahai Raja, Kṛtavarmā—putera Hṛdika—yang berang di medan perang, meluru dengan kelajuan besar ke arah maharatha Śikhaṇḍin (putera Drupada), yang telah menjadi sebab utama kejatuhan Bhīṣma. Ayat ini menegaskan bagaimana amarah dan dendam mendorong para pahlawan menumpukan serangan pada tokoh yang dianggap titik pusingan moral dan strategik dalam perang.

Verse 90

भीष्मस्य समरे राजन मृत्योहेतुं महात्मन: । विदर्शयन्‌ बल॑ शूर: शार्टूल इव कुज्जरम्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, dalam pertempuran itu Kṛtavarmā yang gagah, sambil memperlihatkan kekuatannya, meluru dengan kelajuan besar ke arah Śikhaṇḍin—alat kepada kematian bagi Bhīṣma yang mulia—seperti harimau menerkam gajah. Adegan ini menegaskan bahawa dalam amukan perang, para pahlawan sengaja menyasar pihak yang dianggap punca kejatuhan seorang tua yang dihormati, lalu menguatkan lagi kitaran pembalasan di medan tempur.

Verse 91

तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समापेततुरन्योन्यं शरसड्घैररिंदमौ

Sañjaya berkata: Dua wira itu—besar laksana gajah penjaga penjuru dan menyala seperti api—menerpa satu sama lain. Masing-masing, penghancur musuh, menyerang lawannya dengan hujan anak panah yang rapat; pertembungan mereka menyala menjadi pertarungan sengit, ketika keberanian dan amarah mengatasi segala kendali dalam kewajipan perang.

Verse 92

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदथधानौ च सायकान्‌ | विसृजन्तो च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ

Sañjaya berkata: Menggoncang busur unggul mereka dan pantas memasang anak panah pada talinya, dua pahlawan yang bersinar itu melepaskan hujan panah beratus-ratus—bagaikan sinar menyala yang memancar. Rangkap ini menonjolkan mekanik perang yang berdisiplin dan tanpa henti: kemahiran serta kelajuan yang ditundukkan untuk pemusnahan.

Verse 93

जैसे दो सूर्य पृथक्‌ू-पृथक्‌ अपनी किरणोंका विस्तार करते हों, उसी प्रकार वे दोनों वीर अपने श्रेष्ठ धनुष हिलाते और उनपर सैकड़ों बाणोंका संधान करके छोड़ते थे ।।

Sañjaya berkata: Seolah-olah dua matahari, masing-masing terpisah, mengembangkan sinarnya sendiri, demikianlah dua wira itu menggoncang busur unggul mereka, memasang ratusan anak panah lalu melepaskannya. Saling membakar dengan panah-panah tajam, dua maharathi itu bersinar seperti sepasang matahari di hujung zaman—gemilang namun menggerunkan, ketika keperwiraan mengatasi kendali dan medan perang menjadi relau takdir.

Verse 94

कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम्‌ | विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभि:,कृतवर्माने समरांगणमें महारथी शिखण्डीको पहले तिहत्तर बाणोंसे घायल करके फिर सात बाणोंसे क्षत-विक्षत कर दिया

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, Kṛtavarmā memanah maharathi Śikhaṇḍin (putera Drupada, digelar Yājñaseni) dengan tujuh puluh tiga anak panah; lalu sekali lagi menembusnya dengan tujuh lagi. Rangkap ini menegaskan keganasan perang yang tidak mengenal henti—di mana keperkasaan diukur melalui luka yang diulang-ulang.

Verse 95

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्‌ | विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुत:,उन बाणोंकी गहरी चोट खाकर शिखण्डी व्यथित एवं मूर्च्छित हो धनुष-बाण त्यागकर रथकी बैठकमें बैठ गया

Sañjaya berkata: Ditembusi anak panah dengan dalam, Śikhaṇḍī menanggung sakit dan dilanda pengsan; dia melepaskan busurnya bersama anak panah lalu terkulai duduk di tempat duduk keretanya. Rangkap ini menegaskan harga jasmani yang keras dalam peperangan, dan bagaimana seorang pejuang yang teguh pun boleh ditundukkan oleh akibat segera keganasan.

Verse 96

तं॑ विषण्णं रणे दृष्टवा तावका: पुरुषर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह,नरश्रेष्ठ! रणक्षेत्रमें शिखण्डीको विषादग्रस्त देख आपके सैनिक कृतवर्माकी प्रशंसा करने और वस्त्र हिलाने लगे

Sañjaya berkata: Melihat dia murung di medan perang, wahai banteng di antara manusia, para pahlawanmu mula memuliakan Hārdikya (Kṛtavarman) dan, dalam keterujaan, mengibarkan pakaian mereka.

Verse 97

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यदशरपीडितम्‌ । अपोवाह रणाद यन्ता त्वरमाणो महारथम्‌,महारथी शिखण्डीको कृतवर्माके बाणोंसे पीड़ित जान सारथि बड़ी उतावलीके साथ उसे रणभूमिसे बाहर ले गया

Sañjaya berkata: Mengetahui bahawa Śikhaṇḍin telah sangat menderita akibat hujan anak panah Hārdikya (Kṛtavarman, putera Hṛdīka), sais kereta dengan tergesa-gesa membawa pahlawan besar itu keluar dari medan perang.

Verse 98

सादितं तु रथोपस्थे दृष्टवा पार्था: शिखण्डिनम्‌ । परिवव्रू रथैस्तूर्ण कृतवर्माणमाहवे

Sañjaya berkata: Melihat Śikhaṇḍin duduk di bahagian belakang kereta dalam keadaan pengsan dan lemah, putera-putera Pṛthā segera mengepung Kṛtavarman di medan perang dengan kereta-kereta mereka.

Verse 99

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथ: । यदेक: समरे पार्थान्‌ वारयामास सानुगान्‌

Di sana, maharathi Kṛtavarmā memperlihatkan keberanian yang sungguh menakjubkan: walaupun seorang diri, dia menahan putera-putera Pṛthā di medan perang, meski mereka mara bersama pengiring dan bala bantuan.

Verse 100

पार्थान्‌ जित्वाजयच्चेदीन्‌ पज्चालान्‌ सृञ्जयानपि । केकयांश्व महावीर्यान्‌ कृतवर्मा महारथ:

Sañjaya berkata: Setelah menewaskan putera-putera Pṛthā, maharathi Kṛtavarmā kemudian memukul mundur kaum Cedi; dan dia juga menewaskan Pāñcāla, Sṛñjaya, serta Kekaya yang perkasa.

Verse 101

ते वध्यमाना: समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवा: | इतश्रैतश्न धावन्तो नैव चक्रुर्धुतिं रणे,समरांगणमें कृतवर्मके बाणोंकी मार खाकर पाण्डव-सैनिक इधर-उधर भागने लगे। वे रणभूमिमें कहीं भी स्थिर न हो सके

Sañjaya berkata: Dihentam dalam pertempuran oleh Hārdikya (Kṛtavarman), bala tentera Pāṇḍava berlari bertempiaran ke segala arah. Di bawah hujan anak panahnya, mereka tidak mampu bertahan di tempatnya atau meneguhkan tekad di medan perang.

Verse 102

जित्वा पाण्डुसुतान्‌ युद्धे भीमसेनपुरोगमान्‌ । हार्दिक्य: समरे$तिष्ठद्‌ विधूम इव पावक:,युद्धमें भीमसेन आदि पाण्डवोंको जीतकर कृतवर्मा उस रणक्षेत्रमें धूमरहित अग्निके समान शोभा पाता हुआ खड़ा था

Sañjaya berkata: Setelah menewaskan dan menundukkan putera-putera Pāṇḍu dalam perang—yang dipimpin di hadapan oleh Bhīmasena—Kṛtavarman, putera Hṛdīka, berdiri teguh di medan itu, bersinar laksana api tanpa asap.

Verse 103

ते द्राव्यमाणा: समरे हार्दिक्येन महारथा: । विमुखा: समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिता:,समरांगणमें कृतवर्माके द्वारा खदेड़े गये और उसकी बाण-वर्षसे पीड़ित हुए पूर्वोक्त सभी महारथियोंने युद्धसे मुँह मोड़ लिया

Sañjaya berkata: Diusir mundur dalam pertempuran oleh Hārdikya (Kṛtavarman), para mahāratha itu—tersiksa oleh hujan anak panahnya—berpaling daripada pertempuran lalu berundur.

Verse 114

इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिप्रवेशे कृतवर्मपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang mulia, di dalam Droṇa Parva—pada bahagian tentang pembunuhan Jayadratha—berakhirlah bab ke-114, yang mengisahkan kemasukan Sātyaki ke medan perang serta keberanian dan kegagahan Kṛtavarman.

Verse 723

कृतवर्माणमभित: प्रजज्वाल सुदारुणा | और शीघ्र ही उसे अपने रथसे कृतवर्मके रथपर चला दिया। भीमसेनके हाथोंसे छूटी हुई, केंचुलसे निकले हुए सर्पके समान वह भयंकर शक्ति कृतवर्मके समीप जाकर प्रज्वलित हो उठी

Sañjaya berkata: Sebuah senjata lontar yang amat dahsyat, menyala garang, tiba-tiba marak mengelilingi Kṛtavarman. Dilempar dari tangan Bhīmasena dan segera dipacu dari keretanya menuju kereta Kṛtavarman, ia menyala di sisinya laksana ular menggerunkan yang melolos keluar dari kulit salinnya.

Verse 743

द्योतयन्ती दिशो राजन्‌ महोल्केव नभश्च्युता । राजन! सम्पूर्ण दिशाओंको प्रकाशित करती हुई वह सुवर्णभूषित शक्ति कटकर आकाशशसे गिरी हुई बड़ी भारी उल्काके समान पृथ्वीपर गिर पड़ी

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, kuasa itu—berhias perhiasan emas—menerangi segala penjuru, lalu jatuh ke bumi bagaikan meteor besar yang terlerai dan gugur dari langit.”

Verse 796

त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्‌ महारथान्‌ । तदनन्तर उस महाथधनुर्धरने क्रोधमें भरकर हँसते हुए ही तीन बाणोंद्वारा भीमसेनको गहरी चोट पहुँचाकर युद्धमें विजयके लिये प्रयत्न करनेवाले उन सभी महारथियोंको तीन- तीन बाणोंसे बींध डाला

Sañjaya berkata: “Pemanah agung itu, bertekad meraih kemenangan, menghentam Bhīmasena dengan tiga anak panah—sambil ketawa meski amarah memenuhi dirinya. Sejurus selepas itu, dia menikam setiap maharathi yang sedang berjuang di medan, tiga anak panah bagi setiap seorang.”