Shloka 49
Mṛga–Mṛgī Saṃvāda: Karmakāraṇa and Pūrvajanma-kathana
The Deer and Doe Dialogue on Karma and Past Birth
Devanagari script
कौश्यां वृष्यां मार्गकृत्तिं वसानं पल्लवोटजे / ननाम च महाराज स्वाभिधानं समुच्चरन्
Transliteration
kauśyāṃ vṛṣyāṃ mārgakṛttiṃ vasānaṃ pallavoṭaje / nanāma ca mahārāja svābhidhānaṃ samuccaran
Translation
Di pondok daun muda itu, baginda mengenakan kain kauśeya dan kulit rusa; lalu, wahai Maharaja, Rama menyebut namanya dan bersujud hormat.
Word by Word
कौश्याम्a silk garment
कौश्याम्:
कर्म (Object of वसानम्/कर्म)
TypeNoun
Rootकौश्य (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; वस्त्रवाचक (silken cloth)
वृष्याम्a vṛṣyā garment (type of cloth)
वृष्याम्:
कर्म (Object of वसानम्/कर्म)
TypeNoun
Rootवृष्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; (a kind of garment/skin-cloth; contextual apparel term)
मार्गकृत्तिम्a deer-skin
मार्गकृत्तिम्:
कर्म (Object of वसानम्/कर्म)
TypeNoun
Rootमार्ग + कृत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (‘skin of a deer/antelope’—mṛga-kṛtti intended; here mārgakṛtti)
वसानम्wearing
वसानम्:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवस् (धातु) → वसान (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formशानच् (present middle participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘wearing’ qualifying (मुनिम् understood from previous verse)
पल्लव-उटजेin a leaf-hut
पल्लव-उटजे:
अधिकरण (Location/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपल्लव + उटज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (‘leaf-hut’)
ननामbowed
ननाम:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootनम् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चand
च:
सम्बन्ध/समुच्चय (Connector/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
महाराजO great king
महाराज:
सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootमहा + राजन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन; कर्मधारय (‘great king’)
स्वाभिधानम्his own name
स्वाभिधानम्:
कर्म (Object of समुच्चरन्/कर्म)
TypeNoun
Rootस्व + अभिधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; तत्पुरुष (‘one’s own name/identification’)
समुच्चरन्uttering (pronouncing)
समुच्चरन्:
कर्ता (Agent as participle-subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootसम् + उत् + चर् (धातु) → समुच्चरत् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formशतृ (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि—‘uttering’ (refers to Rama)