Adhyaya 17

Verse 1

श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī bersabda: Setelah memberi sembah kepada arah tempat Ananta Bhagavān menghilang, Citraketu, ketua para Vidyādhara, pun mengembara di angkasa.

Verse 2

स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥

Citraketu, sang mahāyogī yang perkasa, mengembara selama berjuta-juta tahun dengan kekuatan tubuh dan pancaindera yang tidak merosot, sambil dipuji oleh para muni serta penghuni Siddhaloka dan Cāraṇaloka. Di lembah-lembah Gunung Sumeru, tempat pelbagai siddhi menurut kehendak tercapai, dia bersuka ria bersama wanita-wanita Vidyādhara sambil melagukan kemuliaan Hari, Tuhan Yang Maha Esa.

Verse 3

स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥

Citraketu, sang mahāyogī yang perkasa, mengembara selama berjuta-juta tahun dengan kekuatan tubuh dan pancaindera yang tidak merosot, sambil dipuji oleh para muni serta penghuni Siddhaloka dan Cāraṇaloka. Di lembah-lembah Gunung Sumeru, tempat pelbagai siddhi menurut kehendak tercapai, dia bersuka ria bersama wanita-wanita Vidyādhara sambil melagukan kemuliaan Hari, Tuhan Yang Maha Esa.

Verse 4

एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं दद‍ृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गय‍ाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: श‍ृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥

Pada suatu ketika, ketika Citraketu mengembara di angkasa dengan wimana yang bercahaya, anugerah Viṣṇu, dia melihat Girīśa (Śiva) dikelilingi para Siddha dan Cāraṇa. Śiva duduk dalam perhimpunan para muni, memangku Dewi Pārvatī dan memeluknya dengan lengannya. Dalam pendengaran Pārvatī, Citraketu ketawa kuat lalu berkata di dekatnya.

Verse 5

एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं दद‍ृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गय‍ाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: श‍ृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥

Pada suatu ketika, ketika Citraketu mengembara di angkasa dengan wimana yang bercahaya, anugerah Viṣṇu, dia melihat Girīśa (Śiva) dikelilingi para Siddha dan Cāraṇa. Śiva duduk dalam perhimpunan para muni, memangku Dewi Pārvatī dan memeluknya dengan lengannya. Dalam pendengaran Pārvatī, Citraketu ketawa kuat lalu berkata di dekatnya.

Verse 6

चित्रकेतुरुवाच एष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥

Citraketu berkata: “Baginda Śiva ialah guru rohani bagi masyarakat, pengajar dharma bagi makhluk berjasad, yang paling utama. Namun sungguh menghairankan, di tengah perhimpunan para resi agung Baginda memeluk isterinya, Pārvatī.”

Verse 7

जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥

Tuhan Śiva yang berambut gimbal, telah menjalani tapa yang keras dan menjadi pengerusi perhimpunan para brahmavādī. Namun di tengah para suci, Baginda mendudukkan isterinya di pangkuan dan memeluknya seolah-olah manusia biasa yang tidak tahu malu.

Verse 8

प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥

Orang biasa yang terikat lazimnya memeluk isteri di tempat tersembunyi. Namun Mahādeva, pemegang mahā-vrata, memeluk isterinya secara terbuka di tengah perhimpunan para resi agung—alangkah menghairankan!

Verse 9

श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥

Śukadeva Gosvāmī menyambung: “Wahai Raja, setelah mendengar kata-kata Citraketu, Tuhan Śiva yang berpengetahuan tak terselami hanya tersenyum dan berdiam diri dalam perhimpunan itu; para hadirin juga mengikut Baginda dengan tidak berkata apa-apa.”

Verse 10

इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥

Tanpa mengetahui keperkasaan Śiva dan Pārvatī, Citraketu mengkritik mereka dengan keras; kata-katanya sama sekali tidak menyenangkan. Maka Dewi Pārvatī pun murka dan berkata demikian kepada Citraketu yang lancang, yang menyangka dirinya lebih unggul daripada Śiva dalam mengawal pancaindera.

Verse 11

श्रीपार्वत्युवाच अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥

Dewi Parvati berkata: Aduhai, adakah orang baru ini sekarang telah menerima jawatan untuk menghukum orang-orang yang tidak tahu malu seperti kita? Adakah dia telah dilantik sebagai pemerintah?

Verse 12

न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥

Aduhai, Dewa Brahma, yang lahir dari bunga teratai, tidak mengetahui prinsip-prinsip agama, begitu juga orang-orang suci yang agung seperti Bhrigu dan Narada. Manu dan Kapila juga telah melupakan prinsip-prinsip agama.

Verse 13

एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥

Citraketu ini adalah ksatria yang paling rendah, kerana dia dengan angkuh telah menghina Dewa Shiva, guru kerohanian seluruh dunia. Oleh itu Citraketu mesti dihukum.

Verse 14

नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥

Orang ini sombong kerana pencapaiannya. Dia tidak layak untuk mendekati perlindungan kaki teratai Dewa Vishnu, yang disembah oleh semua orang suci.

Verse 15

अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥

Wahai orang yang angkuh, anakku, sekarang lahirlah dalam keluarga iblis yang rendah dan berdosa supaya kamu tidak akan melakukan kesalahan seperti itu lagi terhadap orang-orang suci.

Verse 16

श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Wahai Bhārata, apabila Citraketu dikutuk oleh Pārvatī, dia turun dari wahananya, menundukkan kepala dengan penuh tawaduk, lalu menyenangkan Satī sepenuhnya.

Verse 17

चित्रकेतुरुवाच प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥

Citraketu berkata: Wahai Ibu Ambikā, dengan tangan beranjali aku menerima sumpahan ini; apa yang para dewa tetapkan bagi manusia adalah menurut karma lampau yang telah ditentukan.

Verse 18

संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥

Dalam roda saṁsāra ini, makhluk yang terpesona oleh kejahilan mengembara dan menikmati suka serta duka, hasil karma lampau, di mana-mana dan setiap masa.

Verse 19

नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥

Dalam dunia ini, bukan diri makhluk itu atau orang lain penyebab suka dan duka; namun kerana kejahilan yang kasar, ia menyangka dirinya dan orang lainlah puncanya.

Verse 20

गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥

Dalam dunia yang mengalir sebagai arus guṇa ini, apakah itu sumpahan dan apakah itu anugerah? Apakah syurga dan apakah neraka? Apakah sebenarnya bahagia dan apakah derita, apabila semuanya bagaikan gelombang yang sentiasa mengalir?

Verse 21

एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥

Tuhan Yang Maha Tinggi itu satu; dengan ātma-māyā-Nya Dia mencipta semua jiwa. Walau tidak terikat, Dia menzahirkan ikatan–pembebasan serta suka–duka.

Verse 22

न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥

Tuhan memandang semua makhluk dengan sama; tiada yang sangat dikasihi atau dimusuhi, tiada sahabat atau kerabat bagi-Nya. Kerana Dia niranjana, tiada keterikatan pada suka; maka dari mana datangnya murka pada duka?

Verse 23

तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो: शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥

Namun demikian, melalui pancaran śakti-Nya, Tuhan mengatur bagi yang berjasad—menurut karma—suka‑duka, baik‑buruk, ikatan‑mokṣa, lahir‑mati, agar arus saṁsāra berterusan.

Verse 24

अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥

Wahai ibu yang murka, aku tidak memohon keredaanmu demi terlepas daripada sumpahan. Wahai Satī, apa pun kata-kataku yang engkau anggap tidak wajar, mohon ampunilah.

Verse 25

श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥

Śrī Śukadeva berkata: Wahai Parīkṣit, penunduk musuh, setelah Citraketu menyenangkan Girīśa (Śiva) dan Pārvatī, dia menaiki vimāna-nya lalu berangkat; kedua-duanya memandang sambil tersenyum hairan akan keberaniannya.

Verse 26

ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च श‍ृण्वताम् ॥ २६ ॥

Kemudian, di hadapan resi agung Nārada, para asura, penghuni Siddhaloka serta para pengiringnya yang mendengar, Bhagavān Rudra yang maha perkasa berkata kepada isterinya, Rudrāṇī Pārvatī, demikian.

Verse 27

श्रीरुद्र उवाच द‍ृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥

Śrī Rudra bersabda: Wahai Pārvatī yang jelita, tidakkah engkau melihat keagungan para Vaiṣṇava? Mereka ialah hamba kepada hamba Hari yang berperbuatan menakjubkan; para mahātmā itu tidak terpaut pada kebahagiaan duniawi.

Verse 28

नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥

Para bhakta yang sepenuhnya berpegang pada Nārāyaṇa tidak takut pada apa jua keadaan. Bagi mereka, syurga, pembebasan (apavarga) dan neraka adalah sama, kerana mereka hanya mengingini khidmat kepada Tuhan.

Verse 29

देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥

Apabila makhluk hidup terikat dengan tubuh jasmani, melalui līlā tenaga luaran Tuhan timbullah dualiti—bahagia dan derita, lahir dan mati, sumpahan dan kurnia—semuanya hasil semula jadi daripada sentuhan dengan tubuh di dunia material.

Verse 30

अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥

Seperti seseorang tersalah menganggap kalungan bunga sebagai ular, demikian juga kerana kurang pertimbangan, manusia membayangkan perbezaan dalam diri lalu memilih ‘baik-buruk’; ia memisahkan bahagia dan derita, menganggap yang satu baik dan yang lain jahat.

Verse 31

वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥

Mereka yang berkhidmat dengan bhakti kepada Bhagavān Vāsudeva (Kṛṣṇa) secara semula jadi memperoleh pengetahuan sempurna dan pelepasan daripada dunia kebendaan; maka mereka tidak terpaut pada apa yang disebut bahagia atau derita duniawi.

Verse 32

नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥

Bukan aku (Śiva), bukan Brahmā, bukan Aśvinī-kumāra, bukan Nārada, bukan para resi putera Brahmā, bahkan para dewa pun tidak mampu memahami lila dan keperibadian Tuhan Yang Maha Tinggi. Walaupun kita sebahagian daripada-Nya, kita menyangka diri sebagai penguasa yang terpisah, maka hakikat-Nya tidak tersingkap.

Verse 33

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥

Bagi-Nya tiada sesiapa yang terlalu dikasihi atau dimusuhi; tiada yang “milik-Nya” dan tiada yang asing. Kerana Hari ialah Ātman bagi semua makhluk, Dia sahabat yang membawa berkat dan amat dikasihi oleh semuanya.

Verse 34

तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समद‍ृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥

Citraketu yang mulia ini ialah bhakta yang dikasihi dan setia mengikuti Tuhan; dia memandang semua makhluk dengan sama rata dan berhati damai. Demikian juga aku amat dikasihi oleh Acyuta (Nārāyaṇa). Maka jangan hairan melihat perbuatan para mahātmā, bhakta agung Nārāyaṇa: mereka bebas daripada keterikatan dan iri, sentiasa tenang, serta memandang sama semua orang.

Verse 35

तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समद‍ृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥

Citraketu yang mulia ini ialah bhakta yang dikasihi dan setia mengikuti Tuhan; dia memandang semua makhluk dengan sama rata dan berhati damai. Demikian juga aku amat dikasihi oleh Acyuta (Nārāyaṇa). Maka jangan hairan melihat perbuatan para mahātmā, bhakta agung Nārāyaṇa: mereka bebas daripada keterikatan dan iri, sentiasa tenang, serta memandang sama semua orang.

Verse 36

श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥

Śrī Śukadeva Gosvāmī berkata: Wahai Raja, setelah mendengar ucapan Bhagavān Śiva kepada Umā, Dewi pun hilang kehairanannya dan menjadi tenang serta teguh dalam kebijaksanaan.

Verse 37

इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥

Citraketu, seorang bhakta agung, mampu menyumpah Dewi sebagai balasan, namun beliau tidak berbuat demikian; beliau menundukkan kepala dan menerima sumpahan itu dengan rendah hati di hadapan Śiva dan permaisurinya—itulah akhlak seorang Vaiṣṇava.

Verse 38

जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥

Akibat sumpahan Bhavānī (Durgā), Citraketu itu lahir dalam keturunan asura. Beliau muncul dalam rupa raksasa dari api persembahan selatan dalam yajña Tvaṣṭā; namun tetap lengkap dengan jñāna dan vijñāna, lalu terkenal sebagai Vṛtrāsura.

Verse 39

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥

Wahai Raja Parīkṣit, tuanku bertanya kepadaku bagaimana Vṛtrāsura, seorang bhakta agung, boleh lahir dalam keluarga asura. Maka segala-galanya telah aku jelaskan kepada tuanku.

Verse 40

इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥

Inilah sejarah suci mahātmā Citraketu. Sesiapa yang mendengarnya daripada bhakta yang murni—berserta kemuliaan para bhakta Viṣṇu—akan dibebaskan daripada belenggu kehidupan duniawi.

Verse 41

य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥

Sesiapa yang bangun awal pagi, dengan श्रद्धा, menahan kata-kata dan fikiran, serta mengingati Śrī Hari sambil membaca kisah suci ini, akan mencapai tujuan tertinggi—kembali ke dham Bhagavān।