Previous Verse

Agni Purana — Vastu-Pratishtha & Isana-kalpa, Shloka 24

Kapilādipūjāvidhāna — Procedure for Worship Beginning with Kapilā

उदानाय च व्यानाय भुक्त्वा चुल्लकमाचरेत् जलाशये इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ॐ रौद्रकोटिगिरिके इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः अमृतापिश्चानमसीति शरीरे ऽन्नादिवायवः

udānāya ca vyānāya bhuktvā cullakamācaret jalāśaye iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ oṃ raudrakoṭigirike iti kha, ga, gha, ṅa, cihnitapustakacatuṣṭayapāṭhaḥ amṛtāpiścānamasīti śarīre 'nnādivāyavaḥ

Selepas makan, hendaklah dilakukan cullaka (ācamana kecil), dengan mempersembahkannya kepada Udāna dan Vyāna (nafas-nafas hayat). Dalam satu bacaan manuskrip bertanda disebut “jalāśaye”; dalam empat manuskrip bertanda, bacaan diberikan sebagai “oṃ raudrakoṭigirike”. Dengan amalan ini, makanan dan unsur-unsur lain dalam tubuh dianggap berhubung dengan prāṇa, lalu disucikan dengan formula: “Engkau ialah amṛta; engkau ialah Anamasi.”

उदानायto udāna
उदानाय:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootउदान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान), एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (and)
व्यानायto vyāna
व्यानाय:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootव्यान (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन
भुक्त्वाhaving eaten
भुक्त्वा:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकाल-क्रिया)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund), ‘having eaten’
चुल्लकम्a small rinsing/sipping act (cullaka)
चुल्लकम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootचुल्लक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
आचरेत्should perform/practice
आचरेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootआ + चर् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन
जलाशयेin/at a water-reservoir
जलाशये:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootजलाशय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (जलस्य आशयः)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक (quotative)
(ms. marker) ṅa
:
Textual marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formपाठभेद-संकेत (manuscript marker)
चिह्नितपुस्तकपाठःreading in the marked manuscript(s)
चिह्नितपुस्तकपाठः:
Karta (कर्ता/वाक्यविषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (चिह्नितेषु पुस्तकेषु पाठः)
oṃ
:
Mantra-pada (मन्त्रपद)
TypeIndeclinable
Rootॐ (अव्यय/प्रणव)
Formअव्यय; प्रणव (praṇava)
रौद्रकोटिगिरिकेO (one) of the Rudra-crore mountain (mantra epithet)
रौद्रकोटिगिरिके:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootरौद्र + कोटि + गिरिक (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन/प्रथमा-एकवचन (mantra vocative-like); बहुपद-तत्पुरुष (रौद्र-कोटि-गिरि-के)
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक
(ms. marker) kha
:
Textual marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootख (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formपाठभेद-संकेत (manuscript marker)
(ms. marker) ga
:
Textual marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootग (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formपाठभेद-संकेत (manuscript marker)
(ms. marker) gha
:
Textual marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootघ (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formपाठभेद-संकेत (manuscript marker)
(ms. marker) ṅa
:
Textual marker (पाठचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootङ (अव्यय/पाठभेद-सूचक)
Formपाठभेद-संकेत (manuscript marker)
चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठःreading in the set of four marked manuscripts
चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः:
Karta (कर्ता/वाक्यविषय)
TypeNoun
Rootचिह्नित + पुस्तक + चतुष्टय + पाठ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (चिह्नित-पुस्तक-चतुष्टये पाठः)
अमृताamṛtā (nectar)
अमृता:
Mantra-pada (मन्त्रपद)
TypeNoun
Rootअमृता (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मन्त्रपद
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपेक्षाबोधक (also/even)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय
अनम्anam (mantric word)
अनम्:
Mantra-pada (मन्त्रपद)
TypeNoun
Rootअन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; मन्त्रपद (पाठभेदे ‘अमृतापिश्चानम्’ इति)
असिyou are
असि:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्, परस्मैपद, मध्यम-पुरुष, एकवचन
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/quotative)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्तिसूचक
शरीरेin the body
शरीरे:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootशरीर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन
अन्नादिवायवःthe (vital) airs beginning with ‘anna’ (food) etc.
अन्नादिवायवः:
Karta (कर्ता/वाक्यविषय)
TypeNoun
Rootअन्न + आदि + वायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘अन्नम् आदि यस्य’ (food etc.) + वायवः (vital airs)

Lord Agni (instructional narration to Vasiṣṭha, typical Agni Purāṇa dialogue frame)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: Mountain

Sandhi Resolution Notes: चुल्लकमाचरेत् → चुल्लकम् + आचरेत्; शरीरे ऽन्नादिवायवः → शरीरे + अन्नादिवायवः (ऽ = अ). पाठभेद-सूचक पदानि (ङ/ख/ग/घ) अव्ययवत् ग्रह्यन्ते।

U
Udāna
V
Vyāna
P
Prāṇa/Vāyu (vital airs)
O
Oṃ (Praṇava)
R
Raudrakoṭigirike (mantra/epithet in variant readings)

FAQs

It teaches the post-meal cullaka/ācamana procedure and its prāṇic dedication—offering the rinsing to Udāna and Vyāna, sometimes with specific manuscript-recited mantras.

It integrates daily hygiene/ritual practice (śauca and ācamana) with subtle-body physiology (the vāyus: Udāna, Vyāna), showing how the text links household rites, mantra, and yogic-prāṇic theory.

By sanctifying post-meal cleansing through mantra and dedication to the vital airs, the act is framed as purification of bodily intake and inner energies, supporting ritual cleanliness and merit through mindful regulation of prāṇa.