Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Dharma-shastra, Shloka 4

Ayuta–Lakṣa–Koṭi Fire-offerings (अयुतलक्षकोटिहोमाः) — Graha-yajña Vidhi

ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः

īśaścomā guho viṣṇurbrahmendrau yamakālakau citraguptaścādhidevā agnirāpaḥ kṣitirhariḥ

Īśa (Śiva) dan Umā, Guha (Skanda), Viṣṇu, Brahmā dan Indra, Yama dan Kāla, serta Citragupta hendaklah diingati sebagai adhideva (dewa-dewa penaung); demikian juga Agni (Api), Āpas (Air), Kṣiti (Bumi), dan Hari.

ईशःĪśa (Śiva)
ईशः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootईश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय; conjunction
उमाUmā
उमा:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootउमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
गुहःGuha (Kārttikeya)
गुहः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगुह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
विष्णुःViṣṇu
विष्णुः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
ब्रह्मेन्द्रौBrahmā and Indra
ब्रह्मेन्द्रौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; Nominative dual; समासः इतरेतर-द्वन्द्व
यमकालकौYama and Kāla(ka)
यमकालकौ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयम (प्रातिपदिक) + कालक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; Nominative dual; समासः इतरेतर-द्वन्द्व
चित्रगुप्तःCitragupta
चित्रगुप्तः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootचित्र (प्रातिपदिक) + गुप्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular; समासः कर्मधारय (चित्रः गुप्तः)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय; conjunction
अधिदेवाःpresiding deities
अधिदेवाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअधिदेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; Nominative plural
अग्निःAgni
अग्निः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
आपःwaters
आपः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअप् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (बहुवचनान्त), प्रथमा, बहुवचन; Nominative plural (pluralia tantum)
क्षितिःearth
क्षितिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootक्षिति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular
हरिःHari (Viṣṇu)
हरिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; Nominative singular

Lord Agni (traditional Agni Purana dialogue framework: Agni instructing the sage Vasiṣṭha)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Mantra","secondary_vidya":"Jyotisha","practical_application":"Devata-smṛti for ritual protection and completeness: remembering adhidevatās/presiding deities connected to cosmic governance and elemental supports during graha/maṇḍala rites.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Adhidevatā-Smṛti: Īśa–Umā, Guha, Viṣṇu, Brahmā–Indra, Yama–Kāla, Citragupta; Agni–Āpas–Kṣiti–Hari","lookup_keywords":["adhidevata","devata-smriti","Citragupta","Yama Kala","pancha-bhuta deities"],"quick_summary":"For ritual completeness, recall a roster of presiding deities—major gods, cosmic judges, and elemental divinities—so the rite is guarded and properly ‘authorized’ in all domains."}

Concept: Ritual acts are embedded in moral-cosmic order: remembrance of rulers (Indra), preservers (Viṣṇu), creators (Brahmā), and judges (Yama/Citragupta/Kāla).

Application: Before/within rites, perform devatā-smaraṇa to align intention, invoke guardianship, and reduce omissions (anukta-doṣa).

Khanda Section: Puja-vidhi / Devata-smriti (Invocation of deities in ritual context)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A ritualist mentally ‘arrays’ a circle of deities: Śiva with Umā, Skanda, Viṣṇu, Brahmā and Indra, Yama and Kāla, Citragupta with a ledger, and elemental forms—Agni as flame, Āpas as water, Kṣiti as earth, Hari as sustaining presence.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, concentric arrangement of deities around a central ritual space, Citragupta holding palm-leaf ledger, Yama with staff, elemental personifications as stylized motifs, balanced symmetry","tanjore_prompt":"Tanjore painting, multi-deity assembly with gold halos, Śiva-Umā central prominence, Citragupta with ornate book, Agni rendered with gold flames, rich temple-like framing","mysore_prompt":"Mysore style, orderly ‘chart’ of deities with clear attributes for identification, soft colors, emphasis on didactic iconography","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, court-like divine assembly, Citragupta as a scribe, Yama as a magistrate, elements depicted as allegorical figures, fine detailing and textiles"}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Bhairav","pace":"slow","voice_tone":"devotional"}

Sandhi Resolution Notes: ईशश्चोमा = ईशः + च + उमा; विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ = विष्णुः + ब्रह्मेन्द्रौ; चित्रगुप्तश्चाधिदेवा = चित्रगुप्तः + च + अधिदेवाः; अग्निरापः = अग्निः + आपः; क्षितिर्हरिः = क्षितिः + हरिः.

Related Themes: Agni Purana: Devatā-smaraṇa/āvaraṇa-pūjā sequences in pūjā-vidhi; Agni Purana: Bhūta-śuddhi and pañca-bhūta devatā mentions

Ī
Īśa (Śiva)
U
Umā
G
Guha (Skanda/Kārttikeya)
V
Viṣṇu
B
Brahmā
I
Indra
Y
Yama
K
Kāla
C
Citragupta
A
Agni
Ā
Āpas (Waters)
K
Kṣiti (Earth)
H
Hari

FAQs

It provides a structured smaraṇa (ritual remembrance) list of adhidevatās—key deities and elemental powers to be invoked/mentally installed as presiding authorities in a pūjā or rite.

By cataloging multiple divine offices (major gods, dharma-judges like Yama, cosmic Time as Kāla, karmic record-keeper Citragupta, and elemental principles), it demonstrates the text’s compendium-style mapping of ritual theology and cosmic administration.

Remembering presiding deities—especially Yama, Kāla, and Citragupta—frames worship within moral causality (karma and accountability), supporting purification through correct intention, reverence, and alignment with dharma.