Adhyaya 94: The Birth of Mahiṣāsura and the Goddess’s Victory as Mahīṣamardinī
Mahīṣāsura-janma-kathā tathā Devyāḥ Mahīṣamardinī-vijayaḥ
Devī-māhātmya (Mythic-Theology) and Protective Hymn (Stotra-Prayoga)
वराह पृथ्वीला सांगतो—दैत्य विद्युत्प्रभाचा दूत महिषासुराच्या वतीने देवीकडे विवाहप्रस्ताव घेऊन येतो. तो महिषाच्या उत्पत्तीची कथा सांगतो—शापित कन्या महिष्मती महिषरूप झाली आणि ऋषीच्या बीज-संपर्कातून अत्यंत पराक्रमी महिष जन्मला. देवीने प्रस्ताव नाकारला; तिची सेविका जया दूताला परत पाठवते. नंतर नारद देवांचा पराभव सांगून देवीला प्रतिकारासाठी उद्युक्त करतो. देवी कुमारिकांना एकत्र करून युद्धदल उभे करते व दैत्यसेना परास्त करते. बहुभुजा रूप प्रकट करून रुद्राच्या अनुमोदनाचा आधार घेत दीर्घ संग्रामानंतर ती महिषाचा वध करते. देव स्तोत्राने स्तुती करतात; देवी पठणकर्त्यांना संरक्षण व कल्याणाचा वर देऊन विश्वस्थैर्य आपल्या कृपेने सुरक्षित असल्याचे प्रतिपादित करते.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 94
Verse 1
श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतः विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ॥
श्रीवराह म्हणाले—मग विद्युत्प्रभ नावाचा दैत्य दूत म्हणून पाठविला गेला. तो देवीच्या सान्निध्यात जाऊन त्या सुमध्यमा देवीस म्हणाला.
Verse 2
एवं सञ्चिन्त्य सा देवी महीषी सम्बभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णशृङ्गाग्रधारिणी ॥
असे चिंतन करून ती देवी महिषी (म्हशी) रूप धारण करून प्रकट झाली. हे विश्वेशी! ती सख्यांसह तीक्ष्ण शिंगांचे अग्रभाग धारण करणारी होती.
Verse 3
तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसम्पन्नः शशाप शुभलोचनाम् ॥
त्या ऋषीला भय दाखविण्यासाठी वरानना त्यांच्यासह गेली. त्यांच्यामुळे भयभीत झालेल्या ऋषींनी ज्ञानचक्षूने तिला आसुरी स्वभावाची ओळखून क्रोधाने भरून त्या शुभलोचनास शाप दिला.
Verse 4
यस्माद्भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ॥
तू महिषी-रूप धारण करून मला भय दाखवितेस; म्हणून या पापकर्मामुळे तू शंभर वर्षे खरोखर महिषीच होऊन राहा.
Verse 5
एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत्तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ॥
असे सांगितल्यावर ती सख्यांसह थरथरत त्याच्या चरणांवर पडली व म्हणाली—“माझ्या शापाचा अंत करा.”
Verse 6
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत्तस्या वाक्यं छेदमुवाच ह ॥
तिचे वचन ऐकून करुणायुक्त त्या मुनींनी तिच्या शापाचा अंत केला आणि मग शाप-निवृत्तीची अट सांगणारे शब्द उच्चारले.
Verse 7
अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ॥
“हे भद्रे! याच स्वरूपात निश्चयाने एक पुत्र प्रसविल्यास तुझा शाप संपेल; माझे वचन असत्य ठरणार नाही.”
Verse 8
एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ॥
असे सांगितल्यावर ती नर्मदेच्या उत्तम तीरावर गेली, जिथे महातपस्वी सिंधुद्वीपाने घोर तप केले होते.
Verse 9
तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्या अतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ॥
तेथे चंदुमती नावाची अत्यंत रूपवती दैत्यकन्या होती; ती जलात निर्वस्त्र स्नान करताना त्या मुनींनी पाहिली.
Verse 10
चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ॥
त्या महातपस्वी मुनीने शिळेच्या द्रोणीत शुक्र सांडले. ते दिव्य सुगंधी व मधुर सुवासयुक्त पाहून माहिष्मतीने सखींना म्हटले— “मी हे शुभ जल पिते।”
Verse 11
एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतः ॥
असे बोलून तिने मुनीपासून उत्पन्न झालेले ते शुक्र पिले. मुनीच्या बीजापासून तिला गर्भ राहिला आणि त्या वेळी तिने एक सत् (उत्तम) अपत्य प्रसविले.
Verse 12
प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारिशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ॥
प्रणाम करून व संयत होऊन, शेकडो कुमारिकांनी भरलेल्या सभास्थानी तो विनयाने नम्र होऊन मग बोलला.
Verse 13
तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ॥
तिचा पुत्र बुद्धिमान, महाबलवान व पराक्रमी झाला. ‘महिष’ या नावाने तो प्रसिद्ध, ब्रह्मवंश वाढविणारा होता. देवसेनांचा मर्दन करणारा तोच, हे देवी, तुला विवाहासाठी वरतो.
Verse 14
स सुरानपि जित्वाजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः ॥ तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत्कृतम् ॥
हे अनघे देवी! सुप्रोत नावाचा तो महासुर युद्धात देवांनाही जिंकून त्रैलोक्य मिळवून तुला सर्व काही देईल. आत्मसमर्पण करून, हे देवी, तो तुझ्याकडून महान कृत्य (प्रस्ताव स्वीकारणे) करण्याची विनंती करीत आहे.
Verse 15
एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ॥
त्या वेळी दूताने असे म्हटल्यावर ती शोभामयी देवी केवळ हसली; परम देवीने एकही शब्द उच्चारला नाही।
Verse 16
तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ॥
ती हसताच त्या दूताने तिच्या उदरात चराचरांसह त्रैलोक्य पाहिले; संभ्रमित होऊन तो तत्क्षणी कोसळला।
Verse 17
ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्याः हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ॥
मग देवीची प्रतीहारी जया नावाची अतितेजस्विनी, सडपातळ कटीची, देवीच्या हृदयात स्थित वचन बोलली।
Verse 18
जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ॥
जया म्हणाली—कन्या मागणारा जसे बोलतो तसेच तू म्हणालास. पण जर तिचे कौमार्यव्रत सर्वकाळचे असेल, तरी येथे देवीच्या सेवेत इतर कुमारिकाही आहेत।
Verse 19
तासामेकापि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरण् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ॥
त्यांपैकी एकही मिळणारी नाही; मग स्वयं शुभा देवी तर कशी मिळेल? दूत, लवकर जा; तुझ्यासाठी यापुढे काही होणार नाही।
Verse 20
एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ॥
असे सांगितल्यावर दूत निघून गेला. तेवढ्यात आकाशात महातपस्वी महामुनी नारद वेगाने आला; नृत्य करत मोठ्या आवाजात पुकारू लागला.
Verse 21
दिष्ट्या दिष्ट्येति वदतस्तां देवीं शुभलोचनाम् । उपविष्टो जगादाथ आसने परमेऽर्चितः ॥
“दिष्ट्या, दिष्ट्या!” असे म्हणत शुभलोचना त्या देवीला संबोधून, उत्तम आसनावर पूजित होऊन बसला आणि मग बोलू लागला.
Verse 22
प्रणम्य देवीं सर्वेशीमुवाच च महातपाः । देवि देवैरहं प्रीतैः प्रेषितोऽस्मि तवान्तिकम् ॥
सर्वेश्वरी देवीला प्रणाम करून महातपस्वी म्हणाला— “देवि, प्रसन्न देवांनी मला तुमच्याकडे पाठविले आहे.”
Verse 23
विद्युत्प्रभा उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ॥
विद्युत्प्रभा म्हणाली— “देवि, पूर्वी आदिसृष्टीत कसंभव नावाचा एक ऋषी होता. त्याचा मित्र, सरस्वती-संबंधातून जन्मलेला, सुपार्श्व नावाचा सामर्थ्यवान होता.”
Verse 24
विजिता देवि दैत्येन महिषाख्येन निर्जराः । त्वां गृहीतुं प्रयत्नं स कृतवान् देवि दैत्यराट् ॥
देवि, महिष नावाच्या दैत्याने देवांना पराजित केले. तो दैत्यराज, देवि, तुम्हाला पकडण्यासाठी प्रयत्न करू लागला.
Verse 25
एवमुक्तोऽस्मि देवैस्त्वां बोधयामि वरानने । स्थिरीभूता महादेवि तं दैत्यं प्रतिघातय ॥
देवांनी असे सांगितल्यावर मी तुला बोध करीत आहे, हे वरानने। हे महादेवी, स्थिर होऊन त्या दैत्याचा प्रतिघात करून संहार कर।
Verse 26
उक्त्वैवान्तरहितः सद्यो नारदः स्वेच्छया ययौ । देवी च कन्यास्ताः सर्वाः सन्नह्यन्तामुवाच ह ॥
असे बोलून नारद तत्क्षणी अंतर्धान पावला व स्वेच्छेने निघून गेला। मग देवीने त्या सर्व कन्यांना म्हटले—“सन्नद्ध व्हा, शस्त्र धारण करून तयार व्हा।”
Verse 27
ततः कन्या महाभागाः सर्वास्ता देविशासनात् । बभूवुर्घोररूपिण्यः खङ्गचर्मधनुर्धराः । सङ्ग्रामहेतोः सन्तस्थुर्दैत्यविध्वंसनाय ताः ॥
मग त्या सर्व महाभाग कन्या देवीच्या आज्ञेने घोर रूप धारण करून खड्ग, ढाल व धनुष्य धारण करू लागल्या। संग्रामासाठी त्या दैत्यविध्वंसनाच्या हेतूने ठाम उभ्या राहिल्या।
Verse 28
तावद् दैत्यबलं सर्वं मुक्त्वा देवचमूं द्रुतम् । आययौ यत्र तद् देव्याः सन्नद्धं स्त्रीबलं महत् ॥
तोवर सर्व दैत्यसेना देवांच्या सेनेला सोडून वेगाने तिथे आली, जिथे देवीचे महान् सन्नद्ध स्त्रीबळ सज्ज उभे होते।
Verse 29
ततस्ताः युयुधुः कन्या दानवैः सह दर्पिताः । क्षणेन तद् बलं ताभिश्चतुरङ्गं निपातितम् ॥
मग त्या कन्या युद्धदर्पाने दानवांशी लढल्या। क्षणातच त्यांनी त्या चतुरंगिणी सेनेचा पराभव करून तिला पाडून टाकले।
Verse 30
शिरांसि तत्र केषाञ्चिच्छिन्नानि पतितानि च । अपरेषां विदार्योरः क्रव्यादाः पान्ति शोणितम् ॥
There, some heads were severed and had fallen; for others, their chests having been torn open, flesh-eaters drank the blood.
Verse 31
अन्ये कबन्धभूतास्तु ननृतुर्दैत्यनायकाः । एवं क्षणेन ते सर्वे विध्वस्ताः पापचेतसः । अपरे विद्रुताः सर्वे यत्रासौ महिषासुरः ॥
Others—becoming headless trunks—danced about, those leaders of demons. Thus, in a moment, all of them, evil-minded, were destroyed; and the rest all fled to where that Mahiṣāsura was.
Verse 32
ततो हाहाकृतं सर्वं यथा दैत्यबलं महत् । एवं तदाकुलं दृष्ट्वा महिषो वाक्यमब्रवीत् । सेनापते किमेतद्धि बलं भग्नं ममाग्रतः ॥
Then the great demon host raised a cry of lamentation. Seeing it thus thrown into confusion, Mahiṣa spoke: “Commander, what is this—my army shattered before my very eyes?”
Verse 33
ततो यज्ञहनुर्नामा दैत्यो हस्तिस्वरूपवान् । उवाच भग्नमेतद्धि कुमारिभिः समन्ततः ॥
Then the demon named Yajñahanu, of elephant-like form, said: “Indeed, this has been shattered on all sides by the maidens.”
Verse 34
तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ॥
From him there arose Sindhudvīpa, possessed of great radiance and prowess. Indeed, he performed intense austerities in Māhiṣmatī, the excellent city.
Verse 35
ततो दुद्राव महिषस्ताः कन्याः शुभलोचनाः । गदामादाय तरसा कन्या दुद्राव वेगवान् ॥
तेव्हा महिषासुर शुभलोचन कन्यांकडे धावला। जोराने गदा उचलून ती कन्याही वेगाने पुढे धावली।
Verse 36
यत्र तिष्ठति सा देवी देवगन्धर्वपूजिता । तत्रैव सोऽसुरः प्रायाद् यत्र देवी व्यवस्थिताः । सा च दृष्ट्वा तमायान्तं विंशद्धस्ता बभूव ह ॥
जिथे देव-गंधर्वांनी पूजिलेली ती देवी उभी होती, तिथेच तो असुर गेला—जिथे देवी स्थित होती. आणि त्याला येताना पाहून ती देवी विंशहस्ता झाली.
Verse 37
धनुः खङ्गं तथा शक्तिं शरान् शूलं गदां तथा । परशुं डमरुं चैव तथा घण्टां विशालिनीम् । शतघ्नीं मुद्गरं घोरं भुशुण्डीं कुन्तमेव च ॥
धनुष्य, खड्ग, शक्ती, बाण, शूल व गदा; परशु, डमरू आणि विशाल घंटा; शतघ्नी, भयंकर मुद्गर, भुशुण्डी आणि कुंत—ही तिची आयुधे होती.
Verse 38
मुसलं च तथा चक्रं भिन्दिपालं तथैव च । दण्डं पाशं ध्वजं चैव पद्मं चेति च विंशतिः ॥
तसेच मुसळ, चक्र आणि भिन्दिपाल; दंड, पाश, ध्वज व पद्म—अशा रीतीने (आयुधे) वीस झाली.
Verse 39
भूत्वा विंशभुजा देवी सिंहमास्थाय दंशिता । सस्मार रुद्रं देवेशं रौद्रं संहारकारणम् ॥
विंशभुजा होऊन देवी सिंहावर आरूढ झाली, युद्धास सज्ज. मग तिने देवेश रुद्राचे स्मरण केले—संहाराचे कारण असलेल्या रौद्र तत्त्वाचे.
Verse 40
ततो वृषध्वजः साक्षाद् रुद्रस्तत्रैव आययौ । तया प्रणम्य विज्ञप्तः सर्वान् दैत्यान् जयाम्यहम् ॥
तेव्हा वृषध्वज—साक्षात् रुद्र—तेथेच आले. तिने त्यांना प्रणाम करून निवेदन केले—“मी सर्व दैत्यांना जिंकून टाकीन.”
Verse 41
त्वयि सन्निधिमात्रे तु देवदेव सनातन । एवमुक्त्वाऽसुरान् सर्वान् जिगाय परमेश्वरी ॥
“हे देवदेव, सनातन! केवळ तुमच्या सन्निधीमात्राने”—असे म्हणत परमेश्वरीने सर्व असुरांना जिंकले.
Verse 42
मुक्तवा तमेेकं महिषं शेषं हत्वा तमभ्ययात् । यावद् देवी ततः साऽपि तां दृष्ट्वा सोऽपि दुद्रुवे ॥
तो एकच महिष सोडून उरलेल्यांना मारून ती त्याच्याकडे पुढे गेली. देवी पुढे सरकताच तिला पाहून तोही पळून गेला.
Verse 43
क्वचिद् युध्यति दैत्येन्द्रः क्वचिच्चैव पलायति । क्वचित् पुनर्मृधं चक्रे क्वचित् पुनरुपारमत् ॥
कधी दैत्यांचा अधिपती युद्ध करीत असे, कधी पळून जाई. कधी पुन्हा रण मांडीत असे, कधी पुन्हा थांबून जाई.
Verse 44
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्य तया सह । दिव्यानि विगतानि स्युर्युध्यतस्तस्य शोभने । बभ्राम सकलं त्वाजौ ब्रह्माण्डं भीतमानसम् ॥
हे शोभने! तिच्याबरोबर युद्ध करताना त्याचे दहा सहस्र दिव्य वर्षे निघून गेली; आणि त्या रणात भयभीत मनाने अखिल ब्रह्मांड डोलू लागले.
Verse 45
कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ॥
हे सुंदरी! तो निराहार राहून घोर तप करीत असता, विप्रचित्तीची पहिली कन्या देवकन्येसमान ‘माहिष्मती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली; रूपाने पृथ्वीवर अद्वितीय होती।
Verse 46
ततः कालेन महता शतशृङ्गे महागिरौ । पद्भ्यामाक्रम्य शूलेन निहतो दैत्यसत्तमः ॥
त्यानंतर बराच काळ गेल्यावर, शतशृंग नावाच्या महान पर्वतावर दैत्यश्रेष्ठ तो पायांनी तुडवून व त्रिशूळाने घायाळ करून ठार मारला गेला।
Verse 47
शिरश्चिच्छेद खङ्गेन तत्र चान्तःस्थितः पुमान् । निर्गत्य विगतः स्वर्गं देव्याः शस्त्रनिपातनात् ॥
देवीने तेथे खड्गाने शिरच्छेद केला; आणि त्यात अंतःस्थित पुरुष बाहेर येऊन, देवीच्या शस्त्रप्रहारामुळे, स्वर्गास गेला।
Verse 48
ततो देवगणाः सर्वे महिषं वीक्ष्य निर्जितम् । सब्रह्मका स्तुतिं चक्रुर्देव्यास्तुष्टेन चेतसा ॥
मग सर्व देवगण महिष पराजित झालेला पाहून, ब्रह्मासह संतुष्ट मनाने देवीची स्तुती करू लागले।
Verse 49
देवा ऊचुः । नमो देवि महाभागे गम्भीरे भीमदर्शने । जयस्ते स्थितिसिद्धान्ते त्रिनेत्रे विश्वतोमुखि ॥
देव म्हणाले—हे देवी, महाभागे, गभीर, भीमदर्शने, तुला नमस्कार। हे स्थितिसिद्धान्ते, हे त्रिनेत्रे, हे विश्वतोमुखि, तुझा जयजयकार असो।
Verse 50
विद्याविद्ये जये याज्ये महिषासुरमर्दिनि । सर्वगे सर्वदेवेशि विश्वरूपिणि वैष्णवि ॥
हे विद्या-अविद्या! हे जय! हे याज्ये (पूज्ये)! हे महिषासुरमर्दिनी! हे सर्वव्यापिनी! हे सर्वदेवेश्वरी! हे विश्वरूपिणी! हे वैष्णवी!
Verse 51
वीतशोके ध्रुवे देवि पद्मपत्रशुभेक्षणे । शुद्धसत्त्वव्रतस्थे च चण्डरूपे विभावरि ॥
हे देवी, शोकविरहित, ध्रुवा! हे पद्मपत्रासारख्या शुभ दृष्टीची! हे शुद्धसत्त्वव्रतात स्थित! आणि तरीही हे चण्डरूपिणी, हे विभावरी (दीप्तिमती)!
Verse 52
ऋद्धिसिद्धिप्रदे देवि विद्याविद्येऽमृते शिवे । शांकरी वैष्णवी ब्राह्मी सर्वदेवनमस्कृते ॥
हे देवी, ऋद्धि-सिद्धी देणारी! हे विद्या-अविद्या! हे अमृते, हे शिवे! हे शांकरी, वैष्णवी, ब्राह्मी—हे सर्व देवांनी नमस्कारिलेली!
Verse 53
घण्टाहस्ते त्रिशूलास्त्रे महामहिषमर्दिनि । उग्ररूपे विरूपाक्षि महामायेऽमृतस्त्रवे ॥
हे घण्टाहस्ते! हे त्रिशूलास्त्रधारिणी! हे महामहिषमर्दिनी! हे उग्ररूपे! हे विरूपाक्षि! हे महामाये, हे अमृतस्त्रवे (अमृतधारा)!
Verse 54
सर्वसत्त्वहिते देवि सर्वसत्त्वमये ध्रुवे । विद्यापुराणशिल्पानां जननी भूतधारिणी ॥
हे देवी, सर्व सत्त्वांच्या हितासाठी तत्पर! हे सर्वसत्त्वमयी ध्रुवा! हे विद्या, पुराणे व शिल्पकला यांची जननी, हे भूतधारिणी!
Verse 55
सर्वदेवरहस्यानां सर्वसत्त्ववतां शुभे । त्वमेव शरणं देवि विद्येऽविद्ये श्रियेऽम्बिके । विरूपाक्षि तथा क्षान्ति क्षोभितान्तरजलेऽविले ॥
हे शुभे! तू सर्व देवतांचे व सर्व सजीवांचे गूढ रहस्यस्वरूप आहेस. हे देवी—विद्या-अविद्या, श्री, अंबिके, विशालनेत्रे व क्षान्ति—तूच एकमेव शरण आहेस; अंतःकरणातील जल क्षोभले तरी तू अविकल राहतेस.
Verse 56
सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत्तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ॥
ती सख्यांनी वेढलेली, इच्छेप्रमाणे विहार करत मंदरद्रोणीत आली. तेथे तिला ‘अंबर’ नावाच्या मुनीचे तपोवन दिसले, जे विविध वृक्षांनी शोभलेले होते.
Verse 57
नमोऽस्तु ते महादेवि नमोऽस्तु परमेश्वरि । नमस्ते सर्वदेवानां भावनित्येऽक्षयेऽव्यये ॥
हे महादेवी, तुला नमस्कार; हे परमेश्वरी, तुला नमस्कार। सर्व देवतांच्या भावाची नित्य कारणभूता, अक्षय व अव्यय तुला प्रणाम.
Verse 58
शरणं त्वां प्रपद्यन्ते ये देवि परमेश्वरि । न तेषां जायते किञ्चिदशुभं रणसङ्कटे ॥
हे देवी, हे परमेश्वरी! जे तुझ्या शरण येतात, रणसंकटात त्यांना कोणतेही अशुभ घडत नाही.
Verse 59
यश्च व्याघ्रभये घोरे चौरराजभये तथा । स्तबवमेनं सदा देवि पठिष्यति यतात्मवान् ॥
आणि जो कोणी भयंकर वाघाच्या भयात, तसेच चोरांच्या किंवा राजाच्या भयातही, हे देवी, संयमी होऊन सदैव हा स्तव पठण करील (तो संरक्षित राहतो).
Verse 60
निगडस्थोऽपि यो देवि त्वां स्मरिष्यति मानवः । सोऽपि बन्धैर्विमुक्तस्ते सुसुखं वसते सुखी ॥
हे देवी! जो मनुष्य जरी बेड्यांत बांधलेला असला तरी तुझे स्मरण करतो, तोही बंधनांतून मुक्त होऊन परम सुखाने, संतोषपूर्वक राहतो।
Verse 61
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुता तदा देवी देवैः प्रणतिपूर्वकम् । उवाच देवान् सुश्रोणी वृणुध्वं वरमुत्तमम् ॥
श्रीवराह म्हणाले: देवांनी प्रणामपूर्वक अशी स्तुती केल्यावर, सुश्रोणी देवी देवांना म्हणाली—“उत्तम वर मागा।”
Verse 62
देवा ऊचुः । देवि स्तोत्रमिदं ये हि पठिष्यन्ति तवानघे । सर्वकामसमापन्नान् कुरु देवि स नो वरः ॥
देव म्हणाले: हे देवी, हे अनघे! जे तुझे हे स्तोत्र पठण करतील, त्यांना सर्व कामनांच्या सिद्धीने संपन्न कर. हे देवी, हाच आमचा वर असो।
Verse 63
एवमस्त्विति तान् देवानुक्त्वा देवी पराऽपरा । विससर्ज ततो देवान् स्वयं तत्रैव संस्थिता ॥
देवी—जी परा आणि अपरा दोन्ही आहे—देवांना “एवमस्तु” असे म्हणून, त्यांना निरोप दिला; आणि स्वतः तेथेच स्थित राहिली।
Verse 64
एतद्द्वितीयं यो जन्म वेद देव्याः धराधरे । स वीतशोको विरजाः पदं गच्छत्यनामयम् ॥
जो धराधर पर्वतावर देवीच्या या द्वितीय जन्मास जाणतो, तो शोकमुक्त, मलरहित होऊन निरामय पदाला प्राप्त होतो।
Verse 65
लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ॥
त्या महात्म्याचे आश्रमस्थान नानाविध लतागृहांनी, वकुल व लकुच वृक्षांनी, चंदन, स्पंदन, शाल व सरल वृक्षांनी सुशोभित होते आणि विविध वनखंडांनी अधिकच भूषित झाले होते।
Verse 66
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ॥
रम्य आश्रमस्थान पाहून असुरवंशीय शुभ कन्या—वरारोहा माहिष्मती—ती भामिनी विचार करू लागली।
Verse 67
भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमर्चिता ॥
मी स्वतः या आश्रमात या तपस्व्याला भयभीत करून, सख्यांसह क्रीडा करीत, परम सन्मानित होऊन येथे राहीन।
Frequently Asked Questions
The narrative models resistance to coercive power: the goddess refuses an asura’s demand and restores order by limiting predatory violence. The text also treats speech-acts (śāpa and boon) as moral causality, where harmful intent yields binding consequences, while disciplined intervention re-establishes lokadharma. Protection is presented as a public good: the goddess’s victory is followed by a stotra whose recitation is said to reduce fear and social vulnerability.
No explicit tithi, nakṣatra, lunar month, or seasonal rite-timing is specified in Adhyāya 94. The only time-markers are narrative durations (e.g., “varṣa-sahasrāṇi daśa,” ten thousand divine years of combat) and the curse duration (“śataṃ samāḥ,” one hundred years).
Although not framed as explicit ecological instruction, the chapter links terrestrial stability to the removal of destructive, extractive force embodied by Mahiṣa’s domination of the devas. In the Varāha–Pṛthivī framework, the goddess’s restoration of order functions as a mythic analogue for safeguarding the world-system that supports life on Earth (Pṛthivī), with the stotra positioned as a stabilizing, protective technology for communities under threat.
The chapter references a lineage chain involving a primordial ṛṣi (named as Kaśyapa in the narrative), Supārśva, and Sindhudvīpa, and it introduces named figures including Nārada (messenger-sage), Jayā (the goddess’s pratīhārī), and the daitya Yajñahanu. Place-linked identity appears through Māhiṣmatī and the Narmadā region, suggesting a cultural geography embedded in the genealogy and events.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.