Adhyaya 91: The Vaiṣṇavī Goddess on Mount Mandara: Emergence of the Maidens, Construction of the Goddess-City, and Nārada’s Visit

Verse 1

श्रीवराह उवाच । या मन्दरगता देवी तपस्तप्तुं तु वैष्णवी । राजसी परमा शक्तिः कौमारव्रतधारिणी ॥

श्रीवराह म्हणाले—जी देवी मंदर पर्वतावर गेली—वैष्णवी—तिने तप करण्यासाठी तपश्चर्या केली; ती राजसी गुणयुक्त परमा शक्ती असून कौमारव्रत धारण करणारी आहे।

Verse 2

चन्द्रप्रभा गिरिसुता तथा सूर्यप्रभामृता । स्वयम्प्रभा चारुमुखी शिवदूती विभावरी ॥

ती चंद्रप्रभा, गिरिसुता (पर्वतकन्या) आहे; तसेच सूर्यप्रभा, अमृतसदृश आहे; स्वयम्प्रभा, चारुमुखी; शिवदूती आणि विभावरीही आहे।

Verse 3

जया च विजया चैव जयन्ती चापराजिता । एताश्चान्याश्च शतशः कन्यास्तस्मिन् पुरोत्तमे ॥

जया, विजया, जयन्ती आणि अपराजिता—या तसेच इतर शेकडो कन्या त्या उत्तम नगरीत होत्या।

Verse 4

देव्याः अनुचराः सर्वाः पाशाङ्कुशधराः शुभाः । ताभिः परिवृता देवी सिंहासनगता शुभा ॥

देवीच्या सर्व अनुचरी शुभ होत्या, पाश व अंकुश धारण केलेल्या; त्यांच्याने वेढलेली शुभ देवी सिंहासनावर विराजमान होती।

Verse 5

सुसितैश्चामरैः स्त्रीभिर्वीज्यमाना विलासिनी । कौमारं व्रतमास्थाय तपः कर्तुं समुद्यता ॥

उजळ पांढऱ्या चामरांनी स्त्रियांनी वीजविली जाणारी ती विलासिनी, कौमार-व्रत स्वीकारून तप करण्यास उद्यत झाली।

Verse 6

यौवनस्था महाभागा पीनवृत्तपयोधरा । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेसरदामभिः ॥

ती यौवनावस्थेत असलेली महाभागा, भरदार व गोल स्तनांची; चंपक, अशोक, पुन्नाग व नागकेसर फुलांच्या माळांनी विभूषित होती।

Verse 7

सर्वाङ्गेष्वर्चिता देवी ऋषिदेवनमस्कृता । पूज्यमाना वरस्त्रीभिः कुमारिभिः समन्ततः ॥

देवीच्या सर्व अंगांची अर्चना झाली; ऋषी व देवांनी नमस्कार केला; श्रेष्ठ स्त्रिया व कुमारिका यांनी सर्व बाजूंनी तिची पूजा केली।

Verse 8

सर्वाङ्गभोगिनी देवी यावदास्ते तपोऽन्विता । तावदागतवांस्तत्र नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥

सर्वाङ्गभोगिनी देवी तपस्येत असताना, तेवढ्यात ब्रह्मपुत्र नारद तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 9

तं दृष्ट्वा सहसा देवी ब्रह्मपुत्रं तपोधनम् । विद्युत्प्रभामुवाचेदमासनं दीयतामिति । पाद्यमाचमनीयं च क्षिप्रमस्मै प्रदीयताम् ॥

त्याला सहसा पाहून देवीने ब्रह्मपुत्र, तपोधन यास पाहून विद्युत्प्रभेला म्हटले— “यांना आसन द्या; आणि लवकरच पाद्य व आचमनीय जलही द्या।”

Verse 10

एवमुक्ता तदा देव्याः कन्या विद्युत्प्रभा शुभा । आसनं पाद्यमर्घ्यं च नारदाय न्यवेदयत् ॥

देवीने असे सांगितल्यावर शुभ कन्या विद्युत्प्रभेने नारदांना आसन, पाद्य आणि अर्घ्य अर्पण केले।

Verse 11

ततः कृतासनं दृष्ट्वा प्रणतं नारदं मुनिम् । उवाच वचनं देवी हर्षेण महताऽन्विता ॥

त्यानंतर आसन तयार झालेले पाहून आणि प्रणाम केलेल्या मुनि नारदांना पाहून देवीने महान हर्षाने युक्त होऊन वचन उच्चारले।

Verse 12

सैकाकिनी तपस्तेपे विशालायां तु शोभने । तस्यास्तपन्त्याः कालेन महता क्षुभितं मनः ॥

ती एकटीच विशाल व शोभन स्थानी तप करू लागली; दीर्घ काळ तप करत राहिल्याने तिचे मन फारच क्षुब्ध झाले।

Verse 13

स्वागतं भो मुनिश्रेष्ठ कस्माल्लोकादिहागतः । किं कार्यं वद ते कृत्यं मा ते कालात्ययो भवेत् ॥

स्वागत आहे, हे मुनिश्रेष्ठ! आपण कोणत्या लोकातून येथे आला आहात? आपले कार्य काय ते सांगा; आपले कर्तव्य निवडा— आपला वेळ व्यर्थ जाऊ नये।

Verse 14

एवमुक्तस्तदा देव्याः नारदः प्राह लोकवित् । ब्रह्मलोकादिन्द्रलोकं तस्माद्रौद्रमथाचलम् ॥

देवीने असे म्हटल्यावर लोकविद् नारद म्हणाले—“मी ब्रह्मलोकातून इंद्रलोकात गेलो; तेथून रौद्रलोकात, आणि मग त्या पर्वतावर आलो.”

Verse 15

ततस्त्वामिह देवेशि द्रष्टुमभ्यागतोऽस्मि शुभे । एवमुक्त्वा मुनिः श्रीमांस्तां देवीमन्ववेक्षत ॥

“म्हणून, हे देवेशि, हे शुभे, तुला पाहण्यासाठी मी येथे आलो आहे.” असे बोलून श्रीमान् मुनिने त्या देवीकडे निरखून पाहिले.

Verse 16

दृष्ट्वा मुहूर्तं देवेशि विस्मितो नारदोऽभवत् । अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यमहो वयः ॥

हे देवेशि, क्षणभर पाहताच नारद विस्मित झाले—“अहो, किती रूप! अहो, किती कांती! अहो, किती धैर्य! अहो, किती यौवन!”

Verse 17

अहो निष्कामता देव्याः इति खेदमुपाययौ । देवगन्धर्वसिद्धानां यक्षकिन्नररक्षसाम् ॥

“अहो, देवीची निष्कामता!” असे म्हणत तो खिन्नतेने व्याकुळ झाला, आणि देव, गंधर्व, सिद्ध, यक्ष, किन्नर व राक्षस यांचा विचार करू लागला.

Verse 18

न रूपमीदृशं क्वापि स्त्रीष्वन्यासु प्रदृश्यते । एवं संचिन्त्य मनसा नारदो विस्मयान्वितः ॥

“असे रूप इतर स्त्रियांमध्ये कुठेही दिसत नाही.” असे मनात विचार करून नारद विस्मयाने भरून गेले.

Verse 19

प्रणम्य देवीं वरदामुत्पपात नभस्तलम् । गतश्च त्वरया युक्तः पुरीं दैत्येन्द्रपालिताम् ॥

वर देणाऱ्या देवीला प्रणाम करून तो आकाशमंडळात उडी मारून गेला; आणि घाईने युक्त होऊन दैत्येंद्राने रक्षित अशा नगरीस पोहोचला।

Verse 20

महीषाख्येन भूतेषि समुद्रान्तःस्थितां पुरीम् । तत्राससाद भगवानसुरं महीषाकृतिम् ॥

समुद्राच्या काठावर असलेल्या, ‘महीष’ नावाच्या भूताशी संबंधित त्या नगरीत तो पोहोचला; आणि तेथे म्हैस-आकृती असुरास भगवान् भेटला।

Verse 21

दृष्ट्वा लब्धवरं वीरं देवसैन्यान्तकं महत् । स तेन पूजितो भक्त्या तदा लोकचरो मुनिः ॥

वर प्राप्त केलेल्या त्या महावीराला—देवसेनांचा संहार करणाऱ्या—पाहून, लोकांत विचरणाऱ्या मुनिंना त्याने तेव्हा भक्तीने पूजिले।

Verse 22

प्रीतात्मा नारदस्तस्मै देव्याः रूपमनुत्तमम् । आचचक्षे यथान्यायं यद्दृष्टं देवतापुरे ॥

प्रसन्नचित्त नारदांनी देवतांच्या पुरीत पाहिलेले देवीचे अनुपम रूप त्याला यथोचित क्रमाने सांगितले।

Verse 23

तस्मात्क्षोभात्समुत्तस्थुः कुमार्यः सौम्यलोचनाः । नीलकुञ्चितकेशान्ता बिम्बोष्ठायतलोचनाः । नितम्बशनोड्डामा नूपुराढ्याः सुवर्चसः ॥

त्या क्षोभातून सौम्य नेत्रांच्या कुमारिका उभ्या राहिल्या—केसांच्या टोकाशी निळे व कुरळे केस, बिंबफळासारखे ओठ व दीर्घ नेत्र; सुगठित नितंब-श्रोणी, नूपुरांनी अलंकृत, तेजस्वी।

Verse 24

नारद उवाच । असुरेन्द्र शृणुष्वेकं कन्यारत्नं समाहितः । येन लब्धं तु त्रैलोक्यं वरदानाच्चराचरम् ॥

नारद म्हणाले—हे असुरेंद्र, एकाग्र होऊन एका कन्यारत्नाचे वचन ऐक. जिनच्या वरदानाने चराचरांसह त्रैलोक्य प्राप्त झाले आहे.

Verse 25

ब्रह्मलोकादहं दैत्य मन्दराद्रिमुपागतः । तत्र देवीपुरं दृष्टं कुमारिशतसङ्कुलम् ॥

हे दैत्य, मी ब्रह्मलोकातून मंदराद्रीस आलो. तेथे देवीचे नगर पाहिले, जे शेकडो कुमारिकांनी भरलेले होते.

Verse 26

तत्र प्रधानाया कन्या तापसी व्रतधारिणी । सा देवदैत्ययक्षाणां मध्ये काचिन्न दृश्यते ॥

तेथे प्रधान कन्या तपस्विनी व व्रतधारिणी होती. देव, दैत्य व यक्षांच्या मध्येही ती काही साधारण दिसत नव्हती.

Verse 27

यादृशी सा शुभा दैत्य तादृश्येकाण्डमध्यतः । भ्रमता तादृशी दृष्ट्वा न कदाचिन्मया सती ॥

हे दैत्य, ती शुभा जशी आहे, तशी मी ब्रह्मांडाच्या मध्यभागी भ्रमण करताना कधीही पाहिली नाही.

Verse 28

तस्याश्च देवगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । उपासांचक्रिरे सर्वे येऽप्यन्ये दैत्यनायकाः ॥

तिच्या सेवेसाठी देवगंधर्व, ऋषी, सिद्ध व चारण—सर्व—आणि इतर दैत्यनायकही उपस्थित राहून उपासना करीत.

Verse 29

तां दृष्ट्वा वरदां देवीमहं तूर्णमिहागतः । अजित्वा देवगन्धर्वान् न तां जयति कश्चन ॥

ती वरदायिनी देवी पाहून मी त्वरेने येथे आलो आहे। देव-गंधर्वांना आधी जिंकल्याशिवाय तिला कोणीही जिंकू शकत नाही।

Verse 30

एवमुक्त्वा क्षणं स्थित्वा तमनुज्ञाप्य नारदः । यथागतं ययौ धीमानन्तर्धानेन तत्क्षणात् ॥

असे बोलून, क्षणभर थांबून आणि त्याची परवानगी घेऊन, धीमान नारद जसा आला तसाच निघून गेला व त्या क्षणीच अंतर्धान पावला।

Verse 31

एवंविधाः स्त्रियो देव्याः क्षोभिते मनसि द्रुतम् । उत्तस्थुः शतसाहस्राः कोटिशो विविधाननाः ॥

देवीचे मन क्षोभले असता, अशा प्रकारच्या स्त्रिया त्वरेने उठून उभ्या राहिल्या—शतसहस्र, किंबहुना कोटींच्या संख्येने—विविध मुखांच्या।

Verse 32

दृष्ट्वा कुमार्यः सा देवी तस्मिन्नेव गिरौ शुभा । तपसा निर्ममे देवी पुरं हर्म्यशताकुलम् ॥

कन्यांना पाहून, त्या शुभ देवीने त्याच पर्वतावर तपोबलाने शेकडो प्रासादांनी भरलेले एक नगर निर्माण केले।

Verse 33

विशालरथ्यं सौवर्णप्रासादैरुपशोभितम् । अन्तरजालानि वेश्मानि मणिसोपानवन्ति च । रत्नजालगवाक्षाणि आसन्नोपवनानि च ॥

त्या नगरात विशाल रस्ते होते व सुवर्ण प्रासादांनी ते शोभून दिसत होते। घरांत आत जाळीदार रचना होती, मणिमय पायऱ्या होत्या; रत्नजाळीचे गवाक्ष होते आणि जवळच उपवनेही होती.

Verse 34

असंख्यातानि हर्म्याणि तथा कन्या धराधरे । प्राधान्येन प्रवक्ष्यामि कन्यानामानि शोभने ॥

असंख्य प्रासाद होते आणि त्याचप्रमाणे पर्वतावर असंख्य कन्या होत्या। हे शोभने, मी प्रमुखतेच्या क्रमाने त्या कन्यांची नावे सांगतो।

Verse 35

विद्युत्प्रभा चन्द्रकान्तिः सूर्यकान्तिस्तथाऽपरा । गम्भीरा चारुकेशी च सुजाता मुञ्जकेशिनी ॥

विद्युत्प्रभा, चन्द्रकान्ति आणि दुसरी सूर्यकान्ति; तसेच गम्भीरा, चारुकेशी, सुजाता व मुञ्जकेशिनी।

Verse 36

घृताची चोर्वशी चान्या शशिनी शीलमण्डिता । चारुकन्या विशालाक्षी धन्या पीनपयोधरा ॥

घृताची, उर्वशी आणि दुसरी शशिनी—जी शीलाने मण्डित होती; चारुकन्या, विशालाक्षी, धन्या व पीनपयोधरा।