Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

धरणी म्हणाली—हे नाथ! आदौ कृतयुगात विश्वरूप नारायणाने काय केले? ते सर्व तत्त्वतः, यथार्थ रीतीने ऐकण्याची माझी इच्छा आहे।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

श्रीवराह म्हणाले—पूर्वी केवळ नारायणच होते; हरिपलीकडे काहीच नव्हते. ते एकटेच तृप्तीत स्थित होते, आणि स्वेच्छेने मनमानी कर्म करीत नव्हते।

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

त्याने दुसऱ्या उत्पत्तीची इच्छा केली तेव्हा बुद्धिरूप चिंतन प्रकट झाले; ‘असौ’ या संज्ञेने ते क्षणभर सूर्यप्रभेसारखे तेजस्वी भासले।

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

तिचीही चिंता द्विधा झाली; ती ब्रह्मवादिनी झाली. जे ‘उमा’ या संज्ञेने ओळखले जाते ते सदा मर्त्यांमध्ये प्रतिष्ठित आहे.

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

तेव्हा ती ‘ॐ’ या एकाक्षरी रूपात होऊन ही पृथ्वी ससर्ज. तिने ‘भूः’ निर्माण केले, ‘भुवः’ही निर्माण केले; मग ‘स्वः’ आणि त्यानंतर ‘महः’ ससर्ज.

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

नंतर ‘जन’ या स्तरावर तप आणि आत्मा लय पावतात असे म्हटले आहे. हे सर्व ताना-बाना होऊन, सूत्रावर मण्यांच्या समूहाप्रमाणे, ओतप्रोत गुंफलेले आहे.

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

त्या वेळी प्रणवातून उत्पन्न झालेले हे जग शून्यासारखे स्थित होते. भगवंताची हीच मूर्ती शंकर आहे; तोच स्वयं हरि आहे.

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

हे लोक शून्य पाहून, सृष्टी करावयाची इच्छा धरून त्याने उत्तम मूर्तीचा संकल्प केला व मनोधाम क्षोभविले; तेव्हा केवळ आपल्या स्वमात्रेतूनच त्याचा आकार प्रकट झाला।

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

तो आद्य स्थिती क्षुब्ध झाली तेव्हा ब्रह्माण्ड उत्पन्न झाले; आणि ते खंडित झाले तेव्हा भूर्लोकही आपल्या नियत क्रमाने व्यवस्थित झाला।

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

पुढे गेल्यावर आणखी एक लोकप्रदेश दिसतो, जो मध्यभागी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे; तेथे सर्वव्यापी पुराणपुरुष पद्मकोशात प्रतिष्ठित आहे।

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

तोच देव नारायण प्राजापत्य तेजाने नाभीतून ‘अ’कारादि आद्य स्वर (प्रणवबीज) तसेच नांगर (हल)ही प्रकट करीत झाला।

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

अमूर्त सृष्टीच्या वेळी शास्त्रांचा नाद उठला आणि दिशा गाऊ लागल्या; नंतर पुन्हा सृष्टी प्रकट करून, अमेय आत्म्याने धारण-तत्त्वाचा विचार केला।

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

तो चिंतन करीत असता त्याच्या नेत्रातून महान तेज प्रकट झाले—उजवे अग्निसारखे, डावे हिमासारखे होते।

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

ते पाहून परमेष्ठीने चंद्र व सूर्य घडविले; त्यानंतर परमेष्ठीपासून प्राण आणि वायू उत्पन्न झाले।

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

तोच वायू भगवान् व सर्वव्यापी आहे, जो आजही हृदयात वास करतो; त्याच्यापासून अग्नी उत्पन्न झाला आणि अग्नीपासून महान जलराशी प्रकट झाली।

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

जो अग्नी आहे तेच ब्राह्म तेज—परम कारण—आहे; आणि त्याच तेजाने बाहूंमधून क्षात्र-तेज, म्हणजे राज/वीरशक्ती, निर्माण केली।

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

विभूने ऊरूंमधून वैश्य आणि पायांमधून शूद्र उत्पन्न केले; त्यानंतर त्याच प्रभूने यक्ष व राक्षसही निर्माण केले।

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

चार प्रकारच्या भूतांनी त्याने भूरलोक व भुवर्लोक भरून टाकले; आणि स्वर्गमार्गाने जाणाऱ्या इतर भूतांनी स्वर्लोक पूर्णतः परिपूर्ण केला।

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

त्याचप्रमाणे त्या त्या भूतांनी सनकादी ऋषींसह महर्लोक भरला; आणि नंतर वैराजांनी जनोलोकही पूर्णतः परिपूर्ण केला।

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

त्यानंतर देवांनी तपोनिष्ठ जनांनी तपोलोक भरला; आणि अपुनर्मारक देवांनी सत्यलोक भरून टाकला।

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

अशा रीतीने सृष्टी निर्माण करून, भूतभावन भगवान् देव परमेश्वर जागृत राहतो आणि ‘कल्प’ अशी संज्ञा असलेल्या आपल्या उपकरणाचे (घस्त्र) रक्षण-निरीक्षण करतो।

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

त्या जगतात भूरलोक व भुवर्लोक उत्पन्न होतात; तसेच स्वर्लोकही—हे तिन्ही लोक निःसंशय उत्पन्न होतात।

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

कल्पाच्या अंतकाळी देव निद्रिस्त असता तितक्याच कालाची रात्रि होते असे मानले जाते। त्या वेळी हे सर्व त्रैलोक्य जणू सुप्त होते आणि प्रलयजलाच्या पूरात जाऊन विलयावस्थेला पोहोचते।

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

मग रात्रि संपल्यावर कमलनेत्र प्रभू उठले। त्यांनी त्या वेदांचे आणि चतुर्विध मातृशक्तींचेही चिंतन केले; तरीही चिंतन करूनसुद्धा देवेशांना ते वेद प्राप्त झाले नाहीत।

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

निद्रा व अज्ञानाने मोहित झालेल्या देवेशांनी लोकमार्गाची व्यवस्था कशी करावी याचा विचार केला—“इथे वेद अजून यथास्थानी व्यवस्थित नाहीत।”

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

मग ‘तोय’ नावाच्या आपल्या मूर्तीत ते लीन झालेले पाहून सुरेश्वरांनी त्यांना हस्तगत करण्याच्या इच्छेने विचार केला आणि मत्स्यरूप धारण करून जलात प्रवेश केला।

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

अशा प्रकारे ध्यान करताच त्या क्षणी महामत्स्य प्रकट झाला। आणि देव जलात प्रवेशले, जणू सर्व बाजूंनी जलाला क्षोभित करीत आहेत।

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

तो जलात सहसा प्रवेश करताच त्या महान् पृथ्वीधारक स्वरूपाभोवती जल तत्क्षणी प्रकट झाले. देवश्रेष्ठ मत्स्यरूप ओलांडून गेल्यावर, महोदधीत पृथ्वी उचलणाऱ्या हरिची त्यांनी स्तोत्रांनी स्तुती केली.

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

वेदांतधारेत स्थित, तर्कातीत तुला नमस्कार. मत्स्यरूप धारण करणाऱ्या नारायणाला नमस्कार. सुस्वर, विश्वरूप तुला नमस्कार. द्विविध विद्येचे रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

चंद्र-सूर्य-वायुरूप तुला नमस्कार; जलांत विश्व धारण करणाऱ्या, चारुनेत्र तुला नमस्कार. विष्णूला नमस्कार—आम्ही तुझ्या शरणास येतो; मत्स्यतनू सोडून आमचे रक्षण कर.

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

अनंतमूर्ती देवा! तुझ्यामुळे हे सर्व विश्व व्यापलेले आहे. जरी ते भिन्न भासले तरी येथे तुझ्यावाचून काहीही नाही. या जगाचे कोणतेही रूप तुझ्यापासून वेगळे नाही; म्हणून आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

हे कमलनेत्र! आकाश, आत्मतत्त्व, चंद्र, अग्नी आणि मन—ही सर्व तुझ्या आद्य मूर्तीची रूपे आहेत. हे शंभो! माझी स्तुती भक्तिहीन असेल तर क्षमा कर; हे देवदेव! तुझ्यामुळेच जग प्रकाशते.

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

हे तुझ्या देवस्वरूपास हे विरुद्ध आहे—अतिभीषण, गंभीर नादयुक्त आणि पर्वतासारखे विशाल। हे पुराण! हे देवेश! हे जगन्निवास! हे अच्युत, तीव्र तेजस्वी! कृपा करून शम पाव, शांत हो।

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

आम्ही सर्वजण तुझ्या शरणास आलो आहोत; आणि भयामुळे तुझे हे रूप पाहत आहोत. तुझ्याविना समस्त लोकांत काहीच नाही; तसेच देहधारी कोणतेही प्राचीन तत्त्व/सत्ता अस्तित्वात नाही.

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

अशा प्रकारे स्तुती झाल्यावर त्या वेळी देवाने जलात स्थित असलेले ते (वस्तू/तत्त्व) ग्रहण केले. अंतःस्थ (अंतर्यामी) रूप धारण करून त्याने उपनिषद व शास्त्रांसह वेदांना समाविष्ट केले.

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

जोपर्यंत भगवान् आपल्या स्वमूर्तीत स्थित आहेत, तोपर्यंत हे जगत् आहे. कूटस्थ (अपरिवर्तनीय) तत्त्व असता ते लयाकडे जाते; आणि विकृती (परिवर्तन) तत्त्व असता ते वाढते.