Adhyaya 84: Description of the Northern Regions: Ramyaka, Hiraṇmaya, Uttarakuru, Candradvīpa, Sūryadvīpa, and Rudrākara
Uttaravarṣa-varṇana (Ramyaka–Hiraṇmaya–Uttarakuru–Candradvīpa–Sūryadvīpa–Rudrākara)
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography and Ethno-ecology)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादाच्या चौकटीत रुद्र उत्तर व दक्षिण वर्षांचे वृत्त सांगतात; विशेषतः उत्तरेकडील प्रदेशांचे. श्वेत व नील पर्वत आणि त्रिशृंग यांच्या संदर्भाने राम्यकचे वर्णन येते—तेथील मानव मनाने परिष्कृत, जरा-रोग व देहमलरहित असून ‘रोहित’ नावाच्या महा-न्यग्रोधाच्या फलरस-सारावर जगतात; त्यामुळे त्यांना अतिदीर्घ आयुष्य लाभते. पुढे हिरण्मयात हिरण्वती नदी, रूपांतर करणारे बलवान यक्ष आणि त्यांच्या निश्चित दीर्घायुष्याचा उल्लेख आहे. नंतर उत्तरकुरूमध्ये वृक्षांपासून आपोआप वस्त्रे व अलंकार, दूध देणारे वृक्ष, रत्नमय भूमी व सुवर्णवाळू यांचे चित्रण केले आहे. त्यानंतर चंद्रद्वीप व सूर्यद्वीप येथील पर्वत-नद्यांची नावे सांगितली आहेत. शेवटी रुद्राकार वर्षात मणिमय आसनावर वायूचे साकार रूप, पर्यावरणसमृद्धी आणि आयुष्याच्या नियमनाचा संबंध जोडला आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 84
Verse 1
रुद्र उवाच । उत्तराणां च वर्षाणां दक्षिणानां च सर्वशः । आचक्षते यथान्यायं ये च पर्वतवासिनः । तच्छृणुध्वं मया विप्राः कीर्त्यमानं समाहिताः ॥ ८४.१ ॥
रुद्र म्हणाले—उत्तरेकडील प्रदेश आणि तसेच दक्षिणेकडील सर्व प्रदेशांविषयी, पर्वतवासी ज्या रीतीने न्यायानुसार वर्णन करतात, ते माझ्याकडून सांगितले जाणारे वर्णन ऐका। हे विप्रहो, एकाग्र होऊन माझे कीर्तन ऐका।
Verse 2
दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्य चोत्तरेण च । वायव्यां रम्यकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः । मतिप्रधानाः विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः ॥ ८४.२ ॥
श्वेत पर्वताच्या दक्षिणेस आणि नील पर्वताच्या उत्तरेस, वायव्य दिशेला ‘रम्यक’ नावाचा प्रदेश आहे. तेथे मनुष्य जन्मतात—बुद्धीने श्रेष्ठ, निर्मळ, आणि जरा व दुर्गंधीपासून मुक्त।
Verse 3
तत्रापि सुमहान् वृक्षो न्यग्रोधो रोहितः स्मृतः । तत्फलाद् रसपानाद्धि दशवर्षसहस्रिणः । आयुषा सर्वमनुजा जायन्ते देवरूपिणः ॥ ८४.३ ॥
तेथेही ‘रोहित’ नावाचा अतिशय महान् न्यग्रोध (वट) वृक्ष सांगितला आहे. त्याच्या फळाचा रस पिल्याने सर्व मनुष्य दहा हजार वर्षांचे आयुष्य घेऊन, देवतुल्य रूपाने जन्मतात।
Verse 4
उत्तरेण च श्वेतस्य त्रिशृङ्गस्य च दक्षिणे । वर्षं हिरण्मयं नाम तत्र हैरण्वती नदी । यक्षाः वसन्ति तत्रैव बलिनः कामरूपिणः ॥ ८४.४ ॥
श्वेताच्या उत्तरेस आणि त्रिशृङ्गाच्या दक्षिणेस ‘हिरण्मय’ नावाचा प्रदेश आहे. तेथे हैरण्वती नदी वाहते, आणि तेथेच बलवान व इच्छेनुसार रूप धारण करणारे यक्ष वसतात।
Verse 5
एकादशहस्त्राणि समानां तेन जीवते । शतान्यन्यानि जीवन्ते वर्षाणां दश पञ्च च ॥ ८४.५ ॥
त्या प्रमाणानुसार तेथे (मनुष्य) अकरा हजार समा (वर्षे) जगतो. इतर काही जण आणखी शेकडो वर्षे—दहा आणि पाच, म्हणजे पंधरा—वर्षे अधिक जगतात।
Verse 6
लकुचाः क्षुद्रसा वृक्षास्तस्मिन् देशे व्यवस्थिताः । तत्फलप्राशमानाः हि तेन जीवन्ति मानवाः ॥ ८४.६ ॥
त्या देशात अल्परस असलेले लकुच वृक्ष उभे आहेत. त्यांच्या फळांचे सेवन करून तेथील मनुष्य जीवन जगतात।
Verse 7
तसेच त्रिशृंग पर्वतात मणि, कांचन व सर्वरत्नमय शिखरांच्या क्रमाने, त्याच्या उत्तर शृंगापासून दक्षिण समुद्राच्या अंतापर्यंत उत्तरकुरु आहेत। तेथे वृक्षांवरच वस्त्रे व आभूषणे उत्पन्न होतात; क्षीरवृक्ष व क्षीरासवही आहेत; भूमी मणिमय असून वाळू सुवर्णमय आहे। तेथे स्वर्गच्युत पुरुष वसतात; त्यांचे आयुष्य तेरा सहस्र वर्षे आहे। त्याच द्वीपाच्या पश्चिमेस चार सहस्र योजन गेल्यावर देवलोकात चंद्रद्वीप आहे, जो एक सहस्र योजन परिमंडलाचा आहे। त्याच्या मध्यभागी चंद्रकांत व सूर्यकांत नावाचे दोन श्रेष्ठ पर्वत आहेत; त्यांच्या मध्ये चंद्रावती नावाची महानदी आहे, जी अनेक वृक्षफळांनी व अनेक नद्यांनी परिपूर्ण आहे—हेच कुरुवर्ष। त्याच्या उत्तर बाजूस, समुद्राच्या ऊर्मिमालेने युक्त प्रदेश पाच सहस्र योजन ओलांडून देवलोकात सूर्यद्वीप आहे, जो एक सहस्र योजन परिमंडलाचा आहे। त्याच्या मध्यभागी शत योजन विस्ताराचा व तितकाच उंच असा पर्वत आहे। त्यातून सूर्यावर्त्ता नावाची नदी निघते। तेथे सूर्याचे अधिष्ठान आहे; तेथे सूर्यदैवत्य प्रजा, त्याच वर्णाची, दहा सहस्र वर्षे आयुष्य असलेली आहे। आणि त्या द्वीपाच्या पश्चिमेस चार सहस्र योजन पुढे, समुद्रात दहा सहस्र योजन परिमंडलाचा रुद्राकर नावाचा द्वीप आहे। तेथे वायूचे भद्रासन अनेक रत्नांनी शोभित आहे; तेथे साकार वायू स्थित आहे। तेथील प्रजा तपनीय (सुवर्ण) वर्णाची असून पाच सहस्र वर्षे आयुष्य असलेली आहे।
Frequently Asked Questions
Rather than issuing explicit prescriptive rules, the text models an ecological-cosmographic pedagogy: well-ordered regions are depicted as sustained by abundant, non-extractive natural resources (fruit-essence, milk-yielding trees, spontaneous materials), and longevity is narrated as correlated with purity, restraint, and harmonious dwelling within a landscape.
No tithi, lunar phase, vrata timing, or seasonal ritual calendar is specified in the provided passage. Time is expressed primarily through quantified lifespans (e.g., ten thousand years, thirteen thousand years, five thousand years), functioning as cosmographic indexing rather than ritual scheduling.
Environmental balance is implied through landscapes that provide sustenance without intensive cultivation: humans live on nyagrodha fruit-essence, trees generate garments and ornaments, and terrains are described as inherently rich (maṇibhūmi, suvarṇa-bālukā). Such motifs align with a preservation-oriented imagination of Pṛthivī where abundance arises from stable cosmic order and non-destructive use of terrestrial gifts.
The passage references cosmic and semi-divine figures and groups rather than human dynastic lineages: Rudra as narrator; Yakṣas as inhabitants of Hiraṇmaya; Vāyu as an embodied presence in Rudrākara; and populations described as svargacyuta (fallen-from-heaven) in Uttarakuru. No royal genealogies or named human sages are specified in the excerpt.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.