Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits
Vaiśākha-śukla-dvādaśī-vrata (Jāmadagnya-Hari-pūjā) phala-kathana
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Phalaśruti Narrative
वराह–पृथ्वी संवादात वैशाख शुक्ल द्वादशीच्या (जामदग्न्य-हरि पूजन) व्रताची विधी व फलश्रुती सांगितली आहे. साधक स्नान करून नियम-उपवास घेऊन देवळात जाऊन हरिची पूजा पाद, उदर, कटि, बाहु, कंठ, शिर अशा अंग-आह्वान/न्यासक्रमाने करतो; झाकलेला घट स्थापून विशेष वैष्णव पात्रात हरिची प्रतिष्ठा करतो, उजव्या हातात परशु धारण केलेल्या रूपाचे ध्यान करून गंध-पुष्प अर्पण करतो. रात्री जागरण करून सूर्योदयास ब्राह्मणाला दान देतो. कथेत राजा वीरसेनाचा अपुत्रत्व, याज्ञवल्क्याचा उपदेश—ही द्वादशी अल्प कष्टाने पुत्र देते—आणि परिणामी नलाचा जन्म वर्णिला आहे; तसेच मृत्यूनंतर ब्रह्मलोकवास, अप्सरासंग व पुनः राज्यप्राप्ती अशी फळेही सांगितली आहेत. व्रतनियम, संयम व दान यांद्वारे समाजस्थैर्य व पृथ्वीधारण साधते, असे प्रतिपादन आहे।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 44
Verse 1
दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥
दुर्वासा म्हणाले—वैशाख महिन्यातही मनुष्याने अशाच प्रकारे विधिपूर्वक संकल्प करावा. तसेच स्नान इत्यादी करून, नंतर देवालयात (मंदिरात) जावे.
Verse 2
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥
तेथे विवेकी साधक या मंत्रांनी भक्तिभावाने हरिची आराधना करावी—पायांसाठी ‘जामदग्न्याय’, उदरासाठी ‘सर्वधारिणे’, आणि कटी व उरःस्थळासाठी ‘मधुसूदनाय’—श्रीवत्सधारी प्रभूस.
Verse 3
क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥
त्याने भुजा क्षत्रान्तकाला, कंठभूषण मणिकंठाला; आणि स्वनामाने शंख-चक्र; तसेच मस्तक ब्रह्मांडधारीला अर्पण केले।
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥
अशा प्रकारे पूजन करून मेधावी पुरुषाने पूर्वीप्रमाणे त्याच्या समोर कलश ठेवावा; आणि तो तसाच झाकून दोन वस्त्रांच्या जोडीने गुंडाळावा।
Verse 5
वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥
मग वैष्णव पात्राने त्यात हरिची स्थापना करावी—जो ‘जामदग्न्य’ या नावाने विख्यात असून ते नाव क्लेशांचा नाश करणारे मानले जाते।
Verse 6
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥
त्या देवाच्या उजव्या हातात परशु (कुऱ्हाड) घडवावी; आणि सर्व प्रकारच्या सुगंधांनी विधिपूर्वक पूजन करून, नानाविध शुभ पुष्पांनीही पूजावे।
Verse 7
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥
नंतर भक्तिमान पुरुषाने त्याच्या समोर जागरण करावे। प्रभाती निर्मळ सूर्य उगवल्यावर (अर्पण) ब्राह्मणाला निवेदावे। अशा नियमयुक्त साधकाला जे फळ मिळते ते माझ्याकडून जाणून घे।
Verse 8
आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥
पूर्वी वीरसेन नावाचा महाभाग व महाबलवान राजा होता। तो पूर्वी अपुत्र होता; म्हणून महातेजाने त्याने तीव्र तप केले।
Verse 9
चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥
त्या घोर तपात प्रवृत्त असलेल्या महामुनी याज्ञवल्क्याजवळ एक महायोगी आला; त्याला फार दूर नसताना पाहून तो जवळ आला.
Verse 10
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥
तेव्हा परमतेजस्वी ऋषी येताना पाहून राजाने हात जोडून नमस्कार केला आणि आदराने उठून स्वागत केले.
Verse 11
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥
पूजा-सत्कार झाल्यावर मुनी म्हणाले—“हे तप कोणत्या हेतूने केले जात आहे? हे राजन्, हे धर्मज्ञ, सांग; तुला कोणते कार्य अभिप्रेत आहे?”
Verse 12
राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥
राजा म्हणाला—“हे महाभाग, मी अपुत्र आहे; माझी पुत्रसंतती नाही. म्हणून तपाचा आश्रय घेतल्याने, हे द्विज, माझे शरीर कृश होत आहे.”
Verse 13
याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥
याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे राजन्, या महान् क्लेशकारक तपाने आता पुरे. अल्प प्रयत्नानेच तुला पुत्र होईल—यात संशय नाही.
Verse 14
राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥
राजा म्हणाला—हे द्विज, अल्प प्रयत्नाने मला पुत्र कसा होईल? हे भगवन्, प्रसन्न होऊन, मला—प्रणतास—हे सांगावे.
Verse 15
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥
दुर्वासा म्हणाले—त्या यशस्वी राजाने असे विचारल्यावर मुनिने वैशाखातील शुक्लपक्षातील ही द्वादशी-व्रतविधी सांगितली.
Verse 16
स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥
तो राजा विशेषतः पुत्रकामनेने विधिपूर्वक उपवास करून परमधार्मिक नल नावाचा पुत्र प्राप्त झाला; जो आजही जगात पुण्यश्लोक नरोत्तम म्हणून कीर्तिला जातो.
Verse 17
प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥
हे महामुने, या साधनेत प्रवृत्त झालेल्याचे हे प्रासंगिक फळ आहे—सुपुत्र होतो, धन व विद्या प्राप्त होतात, आणि उत्तम कान्तीही प्राप्त होते.
Verse 18
इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥
या जन्मात काय विशेष? परलोकाविषयी माझे ऐक. ब्रह्मलोकी एक कल्पपर्यंत वास करून तो अप्सरांच्या गणांसह निवास करतो.
Verse 19
क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥
अखेरीस, पुनः सृष्टी होताना तो क्रीडा करीत निश्चयाने चक्रवर्ती राजा होतो. तो तीस हजार वर्षे जगतो—यात संशय नाही.
Inside Adhyaya 44
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the chapter opens as a vrata-vidhi for Vaiśākha śukla-dvādaśī, presenting disciplined calendrical conduct (snāna, saṅkalpa, mandira-gamana) as a stabilizing dharmic technology for householders and rulers alike.
- Central event
A stepwise worship of Hari in the form/epithet Jāmadagnya is taught: bodily-part invocations (pāda, udara, kaṭi, bāhu, kaṇṭha, śiras) accompany pūjā; a covered ghaṭa is installed; Hari is established in a special vaiṣṇava vessel (vaiṇava-pātra) and iconographically fashioned holding a paraśu; fragrance and flowers are offered; an all-night jāgara is observed; at sunrise, brāhmaṇa-nivedana (gift/feeding) completes the rite.
- Climax resolution
The efficacy is dramatized through King Vīrasena’s crisis of childlessness and Yājñavalkya’s counsel that this dvādaśī yields a son with minimal hardship; the rite is performed and the desired heir—Nala—is born, restoring lineage continuity and royal legitimacy.
- Closing phalashruti
The phalaśruti expands from immediate putra-prāpti to postmortem ascent (Brahmaloka sojourn, apsaras-company) and a return to renewed sovereignty/fortune, presenting vrata + dāna as a reciprocal economy that sustains social order and, by implication, Earth’s well-being through regulated conduct.
Geographical context
No explicit toponyms are provided in these verses. Ecological/ritual setting is implied: devālaya (temple precinct), snāna context (water-source implied), and Brahmaloka as a cosmological locale.
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo named tīrtha is specified; merit is attached to correct timing (Vaiśākha śukla-dvādaśī), temple-based worship, night-vigil, and sunrise brāhmaṇa-nivedana, yielding both worldly (putra, rājya-sthiratā) and otherworldly (Brahmaloka) fruits.
Ritual instructions
- Primary RitualVaiśākha-śukla-dvādaśī vrata: worship of Hari as Jāmadagnya with ghaṭa-vinyāsa, vaiṣṇava-pātra-sthāpana, jāgara, and brāhmaṇa-nivedana.
- BenefitPutra-prāpti (especially for childless couples/householders), alleviation of hardship through disciplined observance, reinforcement of royal/household stability, and elevated postmortem rewards (Brahmaloka, apsaras-company), culminating in renewed prosperity/sovereignty.
The narrative frame
- Varāha (instructional voice; with Durvāsas referenced as a narratorial authority in the tradition of the passage)Pṛthivī (Earth) · Didactic and procedural (vrata-manual) with exemplary persuasion via royal case-study and expansive phalaśruti.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a strong undercurrent of Vīra (royal resolve) and Karuṇa shifting to Harṣa (from anxiety to joy).
- Emotional ProgressionRitual sobriety and restraint → tension of childlessness/legitimacy crisis → confidence through sage’s prescription → intensified devotion via jāgara → sunrise release and gifting → joy of progeny and assurance of cosmic reward.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityText does not mandate a named tīrtha; the observance is feasible at any reputable Viṣṇu temple or home shrine with proper purity, timing, and capacity for brāhmaṇa-nivedana. For travel, choose a major Vaiṣṇava kṣetra to amplify communal observance and access to learned brāhmaṇas.
- Best SeasonVaiśākha (typically April–May) during śukla-pakṣa; plan for dvādaśī with an overnight stay to keep jāgara and complete sunrise rites.
- Related FestivalVaiśākha śukla-dvādaśī (often aligned with regional Dvādaśī/Viṣṇu observances; local temple calendars may pair it with special Viṣṇu pūjās and night vigils).
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual practice (snāna, pūjā, jāgara, and dāna) as a structured form of ethical self-regulation that yields social goods—especially lineage continuity and stable kingship—while promoting orderly resource use and reciprocity through offerings and brāhmaṇa-nivedana.
The observance is specified for Vaiśākha during the bright fortnight (śukla-pakṣa), explicitly on dvādaśī (the twelfth lunar day). The rite culminates at prabhāta when the sun is clear (vimala sūrya), indicating a sunrise completion and gifting moment.
Although not explicit as an ecological treatise, the chapter implies Earth-oriented balance through regulated, calendrically timed conduct: bathing practices tied to seasonal cycles, restrained and formalized use of water, flowers, and fragrances, and a redistribution ethic (nivedana) that channels resources through socially recognized stewardship roles—an indirect model of sustainable ritual economy.
The narrative references Durvāsas as the narrator of the instruction, the sage Yājñavalkya as the advising authority, King Vīrasena as the exemplar, and Nala as the famed son produced through the dvādaśī observance; Hari is invoked with epithets including Jāmadagnya and Madhusūdana, and iconographically associated with the paraśu.
Ask anything about Adhyaya 44 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.