Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits

Verse 1

दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥

दुर्वासा म्हणाले—वैशाख महिन्यातही मनुष्याने अशाच प्रकारे विधिपूर्वक संकल्प करावा. तसेच स्नान इत्यादी करून, नंतर देवालयात (मंदिरात) जावे.

Verse 2

तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥

तेथे विवेकी साधक या मंत्रांनी भक्तिभावाने हरिची आराधना करावी—पायांसाठी ‘जामदग्न्याय’, उदरासाठी ‘सर्वधारिणे’, आणि कटी व उरःस्थळासाठी ‘मधुसूदनाय’—श्रीवत्सधारी प्रभूस.

Verse 3

क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥

त्याने भुजा क्षत्रान्तकाला, कंठभूषण मणिकंठाला; आणि स्वनामाने शंख-चक्र; तसेच मस्तक ब्रह्मांडधारीला अर्पण केले।

Verse 4

एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥

अशा प्रकारे पूजन करून मेधावी पुरुषाने पूर्वीप्रमाणे त्याच्या समोर कलश ठेवावा; आणि तो तसाच झाकून दोन वस्त्रांच्या जोडीने गुंडाळावा।

Verse 5

वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥

मग वैष्णव पात्राने त्यात हरिची स्थापना करावी—जो ‘जामदग्न्य’ या नावाने विख्यात असून ते नाव क्लेशांचा नाश करणारे मानले जाते।

Verse 6

दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥

त्या देवाच्या उजव्या हातात परशु (कुऱ्हाड) घडवावी; आणि सर्व प्रकारच्या सुगंधांनी विधिपूर्वक पूजन करून, नानाविध शुभ पुष्पांनीही पूजावे।

Verse 7

ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥

नंतर भक्तिमान पुरुषाने त्याच्या समोर जागरण करावे। प्रभाती निर्मळ सूर्य उगवल्यावर (अर्पण) ब्राह्मणाला निवेदावे। अशा नियमयुक्त साधकाला जे फळ मिळते ते माझ्याकडून जाणून घे।

Verse 8

आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥

पूर्वी वीरसेन नावाचा महाभाग व महाबलवान राजा होता। तो पूर्वी अपुत्र होता; म्हणून महातेजाने त्याने तीव्र तप केले।

Verse 9

चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥

त्या घोर तपात प्रवृत्त असलेल्या महामुनी याज्ञवल्क्याजवळ एक महायोगी आला; त्याला फार दूर नसताना पाहून तो जवळ आला.

Verse 10

तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥

तेव्हा परमतेजस्वी ऋषी येताना पाहून राजाने हात जोडून नमस्कार केला आणि आदराने उठून स्वागत केले.

Verse 11

स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥

पूजा-सत्कार झाल्यावर मुनी म्हणाले—“हे तप कोणत्या हेतूने केले जात आहे? हे राजन्, हे धर्मज्ञ, सांग; तुला कोणते कार्य अभिप्रेत आहे?”

Verse 12

राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥

राजा म्हणाला—“हे महाभाग, मी अपुत्र आहे; माझी पुत्रसंतती नाही. म्हणून तपाचा आश्रय घेतल्याने, हे द्विज, माझे शरीर कृश होत आहे.”

Verse 13

याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥

याज्ञवल्क्य म्हणाले—हे राजन्, या महान् क्लेशकारक तपाने आता पुरे. अल्प प्रयत्नानेच तुला पुत्र होईल—यात संशय नाही.

Verse 14

राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥

राजा म्हणाला—हे द्विज, अल्प प्रयत्नाने मला पुत्र कसा होईल? हे भगवन्, प्रसन्न होऊन, मला—प्रणतास—हे सांगावे.

Verse 15

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥

दुर्वासा म्हणाले—त्या यशस्वी राजाने असे विचारल्यावर मुनिने वैशाखातील शुक्लपक्षातील ही द्वादशी-व्रतविधी सांगितली.

Verse 16

स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥

तो राजा विशेषतः पुत्रकामनेने विधिपूर्वक उपवास करून परमधार्मिक नल नावाचा पुत्र प्राप्त झाला; जो आजही जगात पुण्यश्लोक नरोत्तम म्हणून कीर्तिला जातो.

Verse 17

प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥

हे महामुने, या साधनेत प्रवृत्त झालेल्याचे हे प्रासंगिक फळ आहे—सुपुत्र होतो, धन व विद्या प्राप्त होतात, आणि उत्तम कान्तीही प्राप्त होते.

Verse 18

इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥

या जन्मात काय विशेष? परलोकाविषयी माझे ऐक. ब्रह्मलोकी एक कल्पपर्यंत वास करून तो अप्सरांच्या गणांसह निवास करतो.

Verse 19

क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥

अखेरीस, पुनः सृष्टी होताना तो क्रीडा करीत निश्चयाने चक्रवर्ती राजा होतो. तो तीस हजार वर्षे जगतो—यात संशय नाही.