Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

धरणी म्हणाली—हे भगवन्! तो नारायण देव, सनातन परमात्मा—त्याला सर्वभावे ‘इति’ म्हणून मानावे का, की ‘नेति-नेति’ मार्गाने? मला सांगा।

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

श्रीवराह म्हणाले—मत्स्य, कूर्म आणि वराह; मग नरसिंह व वामन; राम व परशुराम; कृष्ण; बुद्ध; आणि कल्की—हे तुझे दहा (अवतार) आहेत।

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

हे भूतधारिणी! अशा रीतीने त्याच्या या मूर्ती सांगितल्या; ज्यांना त्याचे दर्शन प्राप्त करावयाचे आहे, त्यांच्यासाठी त्या जिन्याच्या पायऱ्यांसारख्या शोभून दिसतात।

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

त्याचे जे परम रूप आहे ते देवतांनाही दिसत नाही; म्हणून आमच्यासारख्या आदिरूपांनी ते धारण करून ते धैर्य/धृती परिपूर्ण करतात।

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

ब्रह्मा—आणि भगवंताच्या रजस व तमस-संबंधी मूर्ती—ज्यांच्या द्वारा विश्वाची स्थापना होते आणि स्थितीतही त्याचे संचालन होते।

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

हे धराधरे! तू त्या देवाची आद्य (पहिली) मूर्ती आहेस; दुसरी मूर्ती जलरूप मानली आहे, आणि तिसरी तेजोमयी (अग्निरूप) स्मरली जाते।

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

चौथी वायुरूप मूर्ती आहे आणि पाचवी ‘आकाश’ नावाने; माझ्या मते या मूर्ती त्याचे ‘क्षेत्रज्ञत्व’—क्षेत्राचा ज्ञाता—दर्शवितात. तसेच त्याच्या आणखी तीन मूर्ती आहेत; अशा रीतीने या अष्टमूर्ती होत।

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

हे सर्व जगत् सर्वत्र नारायणाने व्याप्त आहे—असे सांगितले आहे। हे देवी, हे स्पष्ट केले; आता आणखी काय ऐकू इच्छितेस?

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

धरणी म्हणाली—नारदाने असे सांगितल्यावर तेव्हा राजा प्रियव्रत म्हणाला: “हे परमेश्वर, तुमच्या प्रसादाने मी काय केले—मला सांगा.”

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

श्रीवराह म्हणाले—तुला सात भागांत विभागून आणि ते पुत्रांना देऊन, प्रियव्रताने नारदाकडून ऐकलेल्या गोष्टीने विस्मित होऊन तप केले.

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

नारायणस्वरूप परम ब्रह्माचा जप करून स्वयम्भुव अंतःकरणाने तृप्त झाला आणि त्या पार—परम निर्वाणास प्राप्त झाला.

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

हे वरारोहे, आणखी एक वृत्तांत ऐक—परमेष्ठिनाचा प्रसंग; प्राचीन काळी एका राजाने आराधनेसाठी जो प्रयत्न केला, तो.

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

अश्वशिरा नावाचा एक राजा होता, तो परम धर्मनिष्ठ होता. त्याने अश्वमेध यज्ञ करून अतिशय विपुल दक्षिणा दिल्या.

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

अवभृथ स्नान करून तो राजर्षी ब्राह्मणांनी वेढलेला बसला होता. तो तिथे बसलेला असतानाच योगिवर्य मुनि—श्रीमान कपिल आणि योगिराट जैगीषव्य—तेथे आले.

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

मग तो राजसत्तम त्वरित उठून, अत्यंत योग्य रीतीने आणि आनंदाने, स्वागतकर्म करू लागला.

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

दोघेही पूजिले जाऊन आसनावर बसलेले पाहून महाबलवान राजाने त्यांना विचारले—ते दोघे तीक्ष्णबुद्धी, योगज्ञ, स्वेच्छेने आलेले होते.

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

हे पुरुषोत्तम, हे श्रेष्ठ विप्रहो! मी एक संशय विचारतो—परम देव हरि नारायण यांची योग्य आराधना कशी करावी?

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

विप्र म्हणाले—हे राजन्, तू ज्याला नारायण-गुरु म्हणतोस तो कोण? हे नृपा, आम्ही दोघेही नारायण आहोत, तुझ्या डोळ्यांसमोर प्रत्यक्ष उभे आहोत.

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

अश्वशिरा म्हणाला—तुम्ही दोघेही सिद्ध ब्राह्मण आहात; तपस्येने तुमचे दोष-पाप दग्ध झाले आहेत. मग ‘आम्ही दोघे नारायण’ असे वचन कसे उच्चारले?

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

शंख-चक्र-गदा धारण करणारा, पीतांबरधारी जनार्दन, गरुडावर आरूढ तो महादेव—भुवी त्याच्या सदृश कोण आहे?

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

त्या राजाचे वचन ऐकून, नियमव्रत पाळणारे ते दोघे विप्र हसले आणि म्हणाले—“हे राजन्, विष्णूला पाहा.”

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

असे बोलून तो कपिल स्वतः विष्णू झाला; आणि जैगीषव्य त्याच क्षणी गरुडरूपाने प्रकट झाला.

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

तेव्हा त्याच क्षणी राजमंडळात हाहाकार झाला; कारण गरुडावर आरूढ सनातन देव नारायणाचे दर्शन झाले।

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

मग महायशस्वी राजा हात जोडून म्हणाला—“हे विप्रहो, शांत व्हा; हा विष्णू नाही, आणि असा स्वरूपही नाही।”

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

ज्याच्या नाभिकमळाच्या मध्यातून ब्रह्मा उत्पन्न झाला आणि त्या ब्रह्म्यापासून रुद्र उत्पन्न झाला—तोच विष्णु परमेश्वर आहे।

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

राजाचे वचन ऐकून त्या दोन मुनिपुंगवांनी तेव्हा परम माया—विशेषतः योगमाया—प्रयोगात आणली।

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

कमळावर स्थित कपिल, पद्मनाभ आणि जैगीषव्य प्रजापती लहान रूपात प्रकट झाले; आणि त्याच्या मांडीवर एक कुमारही होता।

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

राजाने त्याला रक्ताक्ष, प्रलयाग्नीप्रमाणे तेजस्वी असे पाहिले. मग राजा म्हणाला—“विश्वेश्वर खरोखर असा नसतो; ही योगिनांची सदा असणारी माया आहे. श्रीमान हरि सर्वव्यापी आहे.”

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

राजाच्या सभेत वाक्य संपताच माशा, ढेकूण, उवा, भुंगे, पक्षी आणि साप प्रकट झाले.

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

घोडे, गायी, हत्ती, सिंह, वाघ, कोल्हे, हरिणे आणि इतरही पशू; तसेच कीटक—गृह्य व अरण्य असे सर्व प्रकारचे—हे भूतधारिणि, राजभवनात कोट्यवधी दिसू लागले.

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

तो भूतसमूह पाहून राजा विस्मयचकित झाला. तो विचार करू लागला—“हे काय आहे?” आणि समजल्यावर त्याने जैगीषव्याचे माहात्म्य व धीमान कपिलाचे वैभव जाणले.

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

तेव्हा राजा अश्वशिरा अंजली बांधून भक्तीने त्या दोन्ही ऋषींना विचारू लागला—“हे द्विजश्रेष्ठांनो, हे काय आहे?”

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

दोन द्विज म्हणाले—हे राजन्, तू आम्हांस विचारलेस; येथे विष्णूची पूजा कशी करावी? किंवा, हे महाराज, त्यांची प्राप्ती कशी होते? त्या हेतूनेच हे तुला दाखविले आहे।

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

हे राजन्, सर्वज्ञाचे हे गुण खरोखर तूच दर्शविले आहेत। आणि तोच देव नारायण सर्वज्ञ असून इच्छेनुसार रूप धारण करणारा आहे।

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

तो सौम्य (मंगलमय) तत्त्व कुठेही स्थित असला तरी मनुष्यांना निश्चयाने प्राप्त होतो। आणि त्याची आराधना केल्याने हे वचन अर्थपूर्ण, म्हणजे अनुभवानुसार सिद्ध, ठरते।

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

परंतु तो परमात्मा, जगत्पती, सर्व देहांत स्थित आहे। भक्तीने तो आपल्या देहातच दिसून येतो; तरी तो एका ठिकाणीच मर्यादित नाही।

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

म्हणून परमात्मदेवाचे अर्थयुक्त रूप दाखविले आहे, जेणेकरून, हे राजेन्द्र, आमच्या व तुझ्या मध्ये तुझी यथोचित प्रतीती होईल। अशा रीतीने सर्वव्यापी विष्णू, हे जनेश्वर, तुझ्या देहातही विद्यमान आहे।

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

हे नृपा! मंत्री, सेवकांचा समूह आणि देवतादी जे दर्शविले आहेत—पशू व कीटकांचे समूहही—हे सर्वही विष्णुमय आहेत.

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

हरि सर्वव्यापी आहेत अशी दृढ भावना करावी; ‘त्यांच्यासारखा दुसरा कोणीही नाही’ या भावाने त्यांची सेवा-उपासना करावी.

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

हे राजन्! तुझ्यासाठी ज्ञानाचा हा सत्यभाव सांगितला आहे—परिपूर्ण, अखंड भावाने नारायण हरि यांचे स्मरण करावे.

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

परिपूर्ण भावाने गुरु-स्वरूप नारायणाचे स्मरण कर. पुष्पोपहार, धूप, ब्राह्मणांना तर्पण आणि स्थिर ध्यान यांद्वारे परमेश्वर लवकर प्राप्त होतो.