Adhyaya 38: The Hunter’s Austerity and the Gaining of Durvāsas’ Favor

Verse 1

श्रीवराह उवाच । स शुभं शोभनं मार्गमास्थाय व्याधसत्तमः । तपस्तेपे निराहारस्तं गुरुं मनसा स्मरन् ॥ ३८.१ ॥

श्रीवराह म्हणाले—तो शुभ व शोभन मार्ग स्वीकारून श्रेष्ठ व्याधाने तप केले. निराहार राहून तो मनाने गुरूचे स्मरण करीत राहिला.

Verse 2

भिक्षाकाले तु संप्राप्ते शीर्णपर्णान्यभक्षयत् । स कदाचित् क्षुधाविष्टो वृक्षमूलं समाश्रितः ॥ ३८.२ ॥

भिक्षेची वेळ आली की तो फक्त गळून पडलेली पाने खात असे. कधीतरी भुकेने व्याकुळ होऊन तो वृक्षाच्या मुळाशी आश्रयास बसला.

Verse 3

बुभुक्षितस्तरोः पर्णमैच्छद् भक्षितुमन्तिकात् । इत्येवं कुर्वतो व्योम्नि वागुवाचाशरीरिणी ॥ ३८.३ ॥

भुकेला झाल्याने तो जवळचे झाडाचे एक पान खाण्याची इच्छा करू लागला. तो तसे करीत असतानाच आकाशातून अशरीरी वाणी ऐकू आली.

Verse 4

मा भक्षयस्व सकटमुच्चैरेवं प्रभाषिते । ततोऽसौ तं विहायान्यद् वार्क्षं पतितमग्रहीत् ॥ ३८.४ ॥

“गाडी खाऊ नकोस”—असे मोठ्याने म्हटले गेले. तेव्हा त्याने ते सोडून देऊन झाडाचा दुसरा पडलेला लाकडी तुकडा उचलला.

Verse 5

तमप्येवं निषिद्धं स्यादन्यं तथैवमेव च । एवं स सकटं मत्वा व्याधः किञ्चिन्न भक्षयत् ॥ ३८.५ ॥

हेही अशाच प्रकारे निषिद्ध ठरेल आणि इतर कोणतेही तसेच. म्हणून ते ‘शकट’ आहे असे मानून व्याधाने काहीही भक्षण केले नाही.

Verse 6

निराहारस्तपस्तेपे स्मरन् गुरुमतन्द्रितः । तस्याथ बहुना काले गते ऋषिवरोऽभ्यगात् ॥ ३८.६ ॥

निराहार राहून, गुरूचे अखंड स्मरण करीत त्याने तप केले. मग बराच काळ गेल्यावर एक श्रेष्ठ ऋषी त्याच्याकडे आला.

Verse 7

दुर्वासाः शंसितात्मा वै किञ्चित्प्राणमपश्यत । व्याधं तपोत्थतेजोभिर्ज्वलमानं हविर्यथा ॥ ३८.७ ॥

प्रशंसित आत्मा असलेल्या दुर्वासांनी तेव्हा प्राणाचा किंचित् स्पंदन पाहिला; तपातून उत्पन्न तेजाने व्याध हवीसारखा ज्वलंत दिसला.

Verse 8

सोऽपि व्याधस्तं नत्वा शिरसा ।अथ महामुनिम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि भगवन् दर्शनात् तव ॥ ३८.८ ॥

व्याधानेही मस्तक झुकवून त्या महामुनींना प्रणाम केला आणि म्हणाला—“भगवन्, आपल्या दर्शनाने मी कृतार्थ झालो आहे.”

Verse 9

इदानीं श्राद्धकालं मे प्राप्तं त्वमवधारय । शीर्णपर्णानि भक्षयन् वै तैरेवाहं महामुने । भवन्तं प्रीणयामीति व्याधस्तं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३८.९ ॥

“आता माझा श्राद्धकाळ आला आहे—आपण कृपया लक्ष द्या. हे महामुने, गळून पडलेली पानेच भक्षण करून, त्यांच्याच द्वारा मी आपल्याला तृप्त करीन.” असे व्याध म्हणाला.

Verse 10

दुर्वासा अपि तं शुद्धं शुद्धभावं जितेन्द्रियम् । जिज्ञासुस्तत्तपो वाक्यमिदमुच्चैरुवाच ह ॥ ३८.१० ॥

दुर्वासाही त्या शुद्ध, शुद्धभावी व जितेंद्रिय पुरुषास पाहून, त्या तपाचे रहस्य जाणण्याची इच्छा धरून, मोठ्या स्वराने हे वचन बोलला।

Verse 11

यवगोधूमशालीनामन्नं चैव सुसंस्कृतम् । दीयतां मे क्षुधार्ताय त्वामुद्दिश्यागताय च ॥ ३८.११ ॥

जव, गहू आणि तांदूळ यांचे नीट शिजवलेले अन्न मला द्या; मी भुकेने व्याकुळ आहे आणि तुम्हालाच उद्देशून येथे आलो आहे।

Verse 12

इत्युक्तेन त्वसौ व्याधश्चिन्तां परमिकीं गतः । क्व सम्भविष्यते मह्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ३८.१२ ॥

असे ऐकून तो व्याध अत्यंत चिंतेत पडला; ‘माझी उपजीविका कुठून होईल?’ या विचारातच तो गुंतला।

Verse 13

तस्य चिन्तयतः पात्रमाकाशात् पतितं शुभम् । सौवर्णं सिद्धिसंयुक्तं तज्जग्राह करेण सः ॥ ३८.१३ ॥

तो विचार करत असतानाच आकाशातून एक शुभ पात्र पडले—सुवर्णाचे व सिद्धियुक्त; त्याने ते हाताने उचलले।

Verse 14

तद् गृहीत्वा मुनिं प्राह दुर्वासाख्यं ससाध्वसः । अत्रैव स्थीयतां ब्रह्मन् यावद् भिक्षाटनं त्वहम् । करोमि तत्प्रसादोऽयं क्रियतां ब्रह्मवित्तम ॥ ३८.१४ ॥

ते पात्र घेऊन तो घाबरत दुर्वासा नावाच्या मुनींना म्हणाला—“हे ब्राह्मण, मी भिक्षा मागायला जाईपर्यंत आपण इथेच थांबा. हा आपलाच प्रसाद आहे; कृपा करून हे मान्य करा, हे ब्रह्मविद्येतील श्रेष्ठ।”

Verse 15

एवमुक्त्वा ततो भिक्षामटनं व्याधसत्तमः । नातिदूरेण नगरं धनयोषासमन्वितम् ॥ ३८.१५ ॥

असे बोलून तो श्रेष्ठ व्याध भिक्षेसाठी भटकण्यास निघाला. फार दूर नाही, धन व स्त्रियांनी युक्त असे एक नगर होते.

Verse 16

तस्य तत्र प्रयातस्य अग्रतः सर्वशोभनाः । वृक्षेभ्यो निर्ययुश्चान्या हेमपात्राग्रपाणयः । विविधान्नानि तस्याशु दत्त्वा पात्रं प्रपूरितम् ॥ ३८.१६ ॥

तो तेथे जात असता त्याच्या पुढे अत्यंत शोभायमान रूपे प्रकट झाली. काही जणी वृक्षांतून बाहेर येऊन हातात सुवर्णपात्रे घेऊन आल्या; त्यांनी त्वरित विविध अन्न देऊन त्याचे पात्र भरून टाकले.

Verse 17

स च भूतार्थमात्मानं मत्वा पुनरथाश्रमम् । आजगाम ततोऽपश्यत्तं ऋषिं जपतां वरम् ॥ ३८.१७ ॥

आणि त्याने स्वतःला भूतांच्या सत्यार्थाशी युक्त असे जाणून पुन्हा आश्रमात परत आला. तेव्हा त्याने जप करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असा त्या ऋषीला पाहिले.

Verse 18

तं दृष्ट्वा स्थाप्य तां भिक्षां शुचौ देशे प्रसन्नधीः । प्रणम्य तमृषिं वाक्यमुवाच व्याधसत्तमः ॥ ३८.१८ ॥

त्यांना पाहून त्याने ती भिक्षा स्वच्छ स्थानी ठेवली. प्रसन्न बुद्धीचा श्रेष्ठ व्याध त्या ऋषींना नमस्कार करून असे वचन बोलला.

Verse 19

भगवन् क्षालनं पद्भ्यां क्रियतामृषिपुङ्गव । यदि त्वहमनुग्राह्यस्तदेवं कर्त्तुमर्हसि ॥ ३८.१९ ॥

भगवन्, हे ऋषिपुंगव! कृपा करून माझ्या पायांचे प्रक्षालन करा. मी तुमच्या अनुग्रहास पात्र असल्यास, असे करणे तुम्हास योग्य आहे.

Verse 20

एवमुक्तः स जिज्ञासुस्तपोवीर्यं शुभं मुनिः । नदीं गन्तुं न शक्नोमि जलपात्रं न चास्ति मे ॥ ३८.२० ॥

असे सांगितल्यावर शुभ तपोबलयुक्त तो जिज्ञासु मुनी म्हणाला—“मी नदीकडे जाऊ शकत नाही, आणि माझ्याकडे जलपात्रही नाही.”

Verse 21

कथं प्रक्षालयाम्याशु व्याध पादौ महामते । इत्येतन्मुनिना व्याधः श्रुत्वा चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि कथं चास्य भोजनं वै भविष्यति ॥ ३८.२१ ॥

“हे व्याध, हे महामते! मी तुझे पाय लवकर कसे धुवू?”—मुनिचे हे शब्द ऐकून व्याध चिंतामग्न झाला—“मी काय करू, आणि याचे भोजन कसे होईल?”

Verse 22

एवं सञ्चिन्त्य मनसा गुरुं स्मृत्वा विचक्षणः । जगाम शरणं तां तु सरितं देविकां सुधीः ॥ ३८.२२ ॥

असे मनात विचार करून आणि गुरूंचे स्मरण करून तो विवेकी व बुद्धिमान पुरुष देविका त्या नदीच्या शरणास गेला.

Verse 23

व्याध उवाच । व्याधोऽस्मि पापकर्मास्मि ब्रह्महास्मि सरिद्वरे । तथापि संस्मृता देवि पाहि मां शरणं गतम् ॥ ३८.२३ ॥

व्याध म्हणाला—“मी व्याध आहे, पापकर्म करणारा आहे, आणि या श्रेष्ठ नदीतीर्थी मी ब्रह्महत्येचा दोषी आहे. तरीही, हे देवी! स्मरण होताच माझे रक्षण कर; मी शरण आलो आहे.”

Verse 24

देवतां नैव जानामि न मन्त्रं न तथार्चनम् । गुरुपादौ परं ध्यात्वा पश्यामि सततं शुभे ॥ ३८.२४ ॥

“मी देवता जाणत नाही, मंत्रही नाही, तसेच पूजाविधीही नाही. तरीही, हे शुभे! गुरुपादांचे परम ध्यान करून मी सतत (ध्येय) पाहतो.”

Verse 25

एवं विधस्य मे देवि दयां कुरु सरिद्वरे । ऋषेः क्षालार्थसलिलं समीपं कुरु माचिरम् ॥ ३८.२५ ॥

हे देवी, नद्यांमध्ये श्रेष्ठे! माझ्यासारख्यावर दया कर. ऋषीच्या शुद्धिस्नानासाठीचे जल विलंब न करता जवळ आण.

Verse 26

एवमुक्त्वा । अथ व्याधेन देविका पापनाशिनी । आजगाम यतस्तस्थौ दुर्वासाः संशितव्रतः ॥ ३८.२६ ॥

असे बोलून, पापनाशिनी देविका मग व्याधासह तेथे आली, जिथे दृढव्रती दुर्वासा उभा होता.

Verse 27

तस्य पादौ स्वयं देवी क्षालयन्ती सरिद्वरा । जगाम ह्रादिनी भूत्वा व्याधाश्रमसमीपतः ॥ ३८.२७ ॥

त्या ऋषीचे पाय स्वतः देवी—नद्यांमध्ये श्रेष्ठ—स्वहस्तांनी धुऊन, मग ‘ह्रादिनी’ नदीरूप होऊन व्याधाच्या आश्रमाजवळ गेली.

Verse 28

तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं दुर्वासा विस्मयं ययौ । प्रक्षाल्य हस्तौ पादौ च तदन्तं श्रद्धयान्वितम् । बुभुजे परमप्रीतस्तथाचम्य विचक्षणः ॥ ३८.२८ ॥

ते महान् आश्चर्य पाहून दुर्वासा विस्मित झाला. त्याने हात-पाय धुऊन, श्रद्धेसह ते भोजन शेवटपर्यंत ग्रहण केले; नंतर आचमन करून तो विवेकी ऋषी परम प्रसन्न झाला.

Verse 29

तमस्थिशेषं व्याधं तु क्षुधादुर्बलतां गतम् । उवाच वेदाध्ययनं सर्वे वेदाः ससंग्रहाः । ब्रह्मविद्या पुराणानि प्रत्यक्षाणि भवन्तु ते ॥ ३८.२९ ॥

मग भुकेने दुर्बल होऊन केवळ अस्थिशेष राहिलेल्या त्या व्याधाला तो म्हणाला—“तुला वेदाध्ययन प्राप्त होवो; संग्रहांसह सर्व वेद तुला प्रत्यक्ष होवोत; तसेच ब्रह्मविद्या व पुराणेही तुला प्रत्यक्ष प्रकट होवोत.”

Verse 30

एवं प्रादाद् वरं तस्य दुर्वासा नाम चाकरॊत् । भवान् सत्यतपा नाम ऋषिराद्यो भविष्यति ॥ ३८.३० ॥

अशा प्रकारे त्याने त्यास वर दिला आणि ‘दुर्वासा’ हे नावही ठेवले। आणि म्हणाला—“तू ‘सत्यतपा’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन ऋषींमध्ये अग्रगण्य होशील।”

Verse 31

एवं दत्तवरो व्याधस्तमाह मुनिसत्तमम् । व्याधो भूत्वा कथं ब्रह्मन् वेदानध्यापयाम्यहम् ॥ ३८.३१ ॥

वर मिळाल्यावर तो व्याध त्या श्रेष्ठ मुनींना म्हणाला—“हे ब्राह्मण, व्याध होऊन मी वेदांचे अध्यापन कसे करू?”

Verse 32

ऋषिरुवाच । प्राक्षरीरं गतं तेऽद्य निराहारस्य सत्तम । तपोमयं शरीरं ते पृथग्भूतं न संशयः ॥ ३८.३२ ॥

ऋषी म्हणाले—“हे निराहारांमध्ये श्रेष्ठ, आज तू प्राक्शरीर (सूक्ष्म) अवस्थेला पोहोचलास। निःसंशय तुझे तपोमय शरीर वेगळे झाले आहे।”

Verse 33

प्राग्विज्ञानं गतं नाशमिदानीं शुद्धमक्षरम् । विद्धि तं शुद्धकायोऽसि तथाऽन्यत् ते शरीरकम् । तेन वेदाः समं शास्त्रैः प्रतिभास्यन्ति ते मुने ॥ ३८.३३ ॥

तुझे पूर्वीचे (मर्यादित) ज्ञान नष्ट झाले आहे; आता शुद्ध अक्षर-तत्त्व अविनाशी आहे असे जाण. तू शुद्धकाय झालास आणि तुला दुसरे (परिष्कृत) शरीर प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे, हे मुने, शास्त्रांसह वेद तुला प्रकट होतील।